Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Sorbus domestica L. (güncel kabul edilen ad: Cormus domestica (L.) Spach)
Diğer adları
Üvez, üvez ağacı; benzer türler: Sorbus torminalis (L.) Crantz, kuş üvezi (Sorbus aucuparia L.)
Familya
Rosaceae (Gülgiller)
Kullanılan kısım
Yaprak ve meyve
Üvez, armuda benzeyen küçük meyveleriyle Anadolu köylerinin eski ağaçlarındandır. Meyveleri ağaçtan koparıldığında sert ve buruktur; bekletildikçe yumuşar ve tatlanır. Yaprağı da kurutularak bitki çayı olarak saklanır.
Botanik özellikleri
Sorbus domestica, on-on beş metreye kadar boylanabilen, yaprak döken, geniş tepeli bir ağaçtır. Gövde kabuğu yaşlandıkça çatlar ve pullanır. Yapraklar bileşiktir; sekiz ile on beş arasında, kenarı uca doğru dişli yaprakçıktan oluşur, genç yapraklar tüylü, olgun yapraklar daha tüysüzdür. Beyaz çiçekleri mayısta dallar ucunda dolgun salkımlar halinde açar.
Meyvesi küçük bir armut veya elma biçimindedir, sarımsı yeşil olup güneşe bakan yüzü kızarabilir. Olgunlaşmamış meyve çok buruktur; ağaçtan toplandıktan sonra bir süre bekletilerek yumuşatılır. Üvez, Güney Avrupa'dan Batı Asya'ya yayılan bir türdür; Türkiye'de Marmara, Karadeniz ve Ege'nin orman kenarlarında, bağ bahçe sınırlarında ve köy çevrelerinde, tek tük ağaçlar halinde görülür. Sorbus torminalis ise yaprakları akçaağaç yaprağını andıran, farklı bir türdür ve Anadolu ormanlarında bulunur.
Tarihçe
Roma döneminde üvez, meyve bahçelerinin bilinen ağaçlarındandı; Plinius, Naturalis Historia adlı eserinde Sorbus ağaçlarının çeşitlerini ve meyvelerinin bekletilerek tüketildiğini anlatır. Latince sorbus sözü bilimsel cins adının da kökenidir. Türkçedeki üvez adı ise Baytop'un adlar sözlüğünde Sorbus türleri için kaydedilmiştir.
Üvez ağacının kerestesi sert ve sıkı dokuludur; eski dönemlerde Avrupa'da tahta vida, pres mili ve alet sapı yapımında tercih edildiği anlatılır. Bu yüzden ağaç, yalnızca meyvesiyle değil, zanaatkâr dünyasında da saygı görmüştür.
Kültürdeki yeri
Anadolu'da üvez, genellikle kış aylarında dilinizin altında erimeye başlayan meyvelerin ağaçta ya da tavan arasında bekletilmesiyle anılır. Evlerde meyveler samanın içinde ya da tavan arasında serilerek olgunlaştırılır; yumuşadıklarında tatlı-ekşi bir tat kazanır. Köylerde üvez ağacının altı çoğunlukla çocuklar için bir buluşma yeri olur.
Üvez ağacı, el sanatlarında kerestesinin sertliği nedeniyle aranır; kaşık, kabza ve küçük alet yapımında kullanılır. Kuş üvezi ise Avrupa halk geleneğinde, kırmızı salkımlarıyla kış kuşlarını çeken bir ağaç olarak, kapı girişlerine dikilmesi âdet olan türlerdendir.
Mutfakta
Üvez meyvesi bekletilerek yumuşatıldıktan sonra taze yenir; ayrıca pekmez, reçel, marmelat, turşu ve kurutmalık olarak değerlendirilir. Tadı hurmayı ve armudu anımsatan, hafif ekşi ve tatlıdır. Bazı yörelerde meyve kurutulup bitki çayı olarak da demlenir.
Kurutulmuş yaprak, bir tatlı kaşığı kuru yaprağın kaynamış suda on dakika demlenmesiyle hafif buruk, otsu bir bitki çayı verir. Yapraklar yaz başında toplanır, yıkanmadan gölgede kurutulur ve kapaklı cam kavanozda saklanır. Üvez ağacı yapraklarını güz sonunda döker, bu yüzden toplamanın zamanlaması önemlidir.
Sık sorulan sorular
Üvez meyvesi ne zaman yenir?
Taze koparılan üvez sert ve çok buruktur. Meyve birkaç hafta bekletilip yumuşadıktan sonra, tatlı-ekşi bir tadı olduğunda yenir.
Üvez yaprağı çayı nasıl demlenir?
Bir tatlı kaşığı kurutulmuş yaprak, kaynamış suyla on dakika demlenir ve süzülür. Hafif buruk bir tadı vardır.
Üvez ağacı nerede yetişir?
Türkiye'de Marmara, Karadeniz ve Ege'nin orman kenarları, bağ ve bahçe sınırları ile köy çevrelerinde, genellikle seyrek ağaçlar halinde bulunur.
Üvez ile kuş üvezi aynı ağaç mı?
Hayır. İkisi de Sorbus cinsindendir ama farklı türlerdir; kuş üvezinin meyveleri küçük, kırmızı ve salkım halindedir.
Kaynaklar
Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy). Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931. Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, 3. baskı, Cambridge University Press, 2008.