Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Mazı Meşesi (Quercus infectoria) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Mazı Meşesi fotoğraf 1Mazı Meşesi fotoğraf 2Mazı Meşesi fotoğraf 3Mazı Meşesi fotoğraf 4Mazı Meşesi fotoğraf 5Mazı Meşesi fotoğraf 6
Fotoğraflar: MikaelF, CC BY-SA 3.0 · MikaelF, CC BY-SA 3.0 · Fry72, Karel Frydrýšek, CC BY-SA 4.0 · Michal Klajban, CC BY-SA 4.0 · Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0 · Veyis Polat from İzmir, Türkiye, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Mazı Meşesi

Quercus infectoria G.Olivier

Diğer adları
mazı, mazı meşesi, Halep mazısı (galle için); İngilizce Aleppo oak, gall oak, oak galls (galleler için)
Familya
Fagaceae (Kayıngiller)
Kullanılan kısım
Dallarda oluşan galleler (aktarda satılan mazı)

Mazı meşesi, dallarında oluşan yuvarlak, sert gallerle tanınan bir meşe türüdür. Aktarlarda mazı adıyla satılan ürün bu gallerdir; tarih boyunca mürekkep, boya ve deri tabaklama işlerinde değerli bir ham madde olmuştur. Quercus infectoria Anadolu'nun güney ve doğu bölgelerinde doğal olarak yetişir.

Botanik özellikleri

Quercus infectoria, genellikle 2-6 metre boylanan çalı ya da küçük ağaç biçiminde bir meşedir. Yaprakları sert, kenarları dişli ya da dalgalı, üst yüzü parlak yeşildir ve yörelere göre yarı herdem yeşil ya da yaprak döken özellik gösterir. Palamutları uzun ve ince olup kısa bir kadehe oturur. Kuru, taşlık yamaçlarda ve maki-çalılık alanlarda yetişir.

Aktarda satılan mazı, bu meşenin genç dallarında bir galle arısı türünün yumurta bırakmasıyla oluşan yuvarlak büyümelerdir. Bitki, böceğin bıraktığı yumurta ve larvaya tepki olarak dokusunu kalınlaştırır ve 1-2,5 santim çapında, sert, top biçimli bir yapı oluşturur. Galleler başta yeşilimsi, kuruyunca gri-kahverengi ya da zeytin rengine döner; yüzeyleri çoğunlukla küçük çıkıntılıdır. Yetişkin böceğin çıktığı galle üzerinde küçük bir delik görülür. Galleler tanen bakımından çok zengindir ve tadı çok buruktur.

Tarihçe

Meşe galleleri antik çağdan beri bilinir; Dioskorides ve Plinius gallerden ve onların boyacılık ile tabaklamadaki yerinden söz eder. Plinius, gallerin demir tuzlarıyla karışınca kararan bir sıvı verdiğini anlatan ilk yazarlardandır; bu özellik, sonraki yüzyıllarda demir-galle mürekkebinin temelini oluşturdu.

Orta Çağ'dan 19. yüzyıla kadar Avrupa'da elyazmaları, resmi belgeler ve mektuplar büyük ölçüde demir-galle mürekkebiyle yazıldı. Bu mürekkep için en değerli galle, Anadolu ve Suriye'den gelen, Halep limanı üzerinden satıldığı için Halep mazısı diye anılan gallerdi. Osmanlı döneminde mazı, Anadolu'nun önemli ihraç ürünlerinden biriydi.

Kültürdeki yeri

Anadolu'da mazı, boyacılık ve deri işlerinin eski bir malzemesidir. Halı ve kilim ipliklerinin boyanmasında, özellikle siyah ve koyu tonların elde edilmesinde mazı ile demir tuzları birlikte kullanılmıştır. Debbağlar, yani deri tabaklayıcılar, mazıdaki taneni derileri işlemek için değerlendirmişlerdir.

Güneydoğu ve Doğu Anadolu'da köylüler yaz sonunda meşe dallarından galleri toplayıp kurutur ve aktarlara satar; bu, yöre için ek bir gelir kaynağıdır. Günümüzde mazı, geleneksel mürekkep ve doğal boya yapımıyla ilgilenen sanatçılar, hattatlar ve el sanatları ustaları arasında yeniden ilgi görmektedir.

Mutfakta

Mazı meşesi galleri mutfakta kullanılan bir ürün değildir; tadı aşırı buruk ve acıdır, yiyecek olarak tüketilmez. Mazı, yenmek için değil; mürekkep, doğal boya ve tabaklama gibi el sanatı ve zanaat işleri için satılır.

Mazı galleri sert ve dayanıklı olduğu için uzun süre saklanabilir. Kuru, havadar, nem almayan bir yerde, ağzı kapalı bir kavanozda ya da bez torbada tutulmalıdır. Toz haline getirilmiş mazı ise ışıktan ve nemden uzak, iyi kapanan bir kapta saklanmalı ve yiyeceklerden ayrı bir yerde durmalıdır.

Sık sorulan sorular

Mazı nedir?

Aktarda satılan mazı, mazı meşesinin (Quercus infectoria) dallarında bir galle arısının yumurta bırakmasıyla oluşan yuvarlak, sert büyümelerdir. Bir meyve ya da kozalak değildir.

Mazı meşesinin Latince adı nedir?

Bilimsel adı Quercus infectoria G.Olivier'dir. Kayıngiller familyasında yer alır.

Mazı ne için kullanılır?

Tarih boyunca demir-galle mürekkebi yapımında, yün ve deri boyamada ve tabaklamada kullanılmıştır.

Mazı nasıl saklanır?

Kuru ve havadar bir yerde, ağzı kapalı bir kapta, yiyeceklerden ayrı olarak saklanır.

Kaynaklar

Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy).
Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy).
Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press.
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931.

WhatsApp