Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
güneğik, acıgünek, Hindiba, radika, yabani hindiba; İngilizce: chicory, common chicory, blue sailors
Familya
Asteraceae (Papatyagiller)
Kullanılan kısım
Kök (kavrulmuş); yaprak (taze)
Mavi hindiba (Cichorium intybus L.), yol kenarlarında ve otlaklarda mavi çiçekler açan, uzun kazık köklü, çok yıllık bir bitkidir. Yaprakları sofralarda sebze olarak, kavrulmuş kökü ise kahve benzeri bir içecek olarak uzun süredir bilinir. Sitemizdeki sarı çiçekli karahindiba (Taraxacum) ile karıştırılmamalıdır.
Botanik özellikleri
Mavi hindiba, 30 ile 150 santimetre boyunda, dik gövdeli, çok yıllık bir bitkidir. Kök, kalın ve uzun bir kazık kök biçimindedir; kırıldığında süt benzeri bir öz sızdırır. Yer yüzüne yakın yapraklar bir rozet oluşturur; yaprakların kenarı dişli ya da kesik loblu olur, gövde üzerindeki yapraklar ise küçülerek gövdeyi kavrar.
Çiçek başları gökyüzü mavisi, nadiren pembe ya da beyazdır ve yazdan sonbahara kadar açar. Çiçekler genellikle sabah erken saatlerde açılır, öğleye doğru kapanır; bu özellik, bitkiye 'bir günlük çiçek' görünümü verir. Papatyagiller (Asteraceae) içinde Cichorium cinsinde yer alır; Avrupa, Batı Asya ve Kuzey Afrika'nın yol kenarı, ekili alan kenarı ve çayırlarında yaygındır.
Tarihçe
Hindiba, antik çağlardan beri bilinen bir bitkidir. Plinius Naturalis Historia'da bitkiyi 'intubus' adıyla anar, Dioskorides ise Yunanca 'kichorion' ve 'seris' adlarıyla söz eder. Latince 'intybus' adı, bugünkü tür adının da temelidir; İngilizce 'endive' ve Fransızca 'endive' sözcükleri de aynı kökten gelir.
18. ve 19. yüzyılda Avrupa'da kavrulmuş hindiba kökü, kahvenin pahalı ya da kıt olduğu dönemlerde kahve yerine ya da kahveye karıştırılarak içilmiştir; özellikle 1806'da Napolyon'un kıta ablukası sırasında Fransa ve Hollanda'da yaygınlaşmıştır. Bu gelenek bugün Fransa, Belçika ve Amerika'nın Louisiana eyaletinde, kahveyle karıştırılan 'chicory coffee' olarak sürmektedir. Belçika'da 19. yüzyılın ortalarında geliştirilen, karanlıkta yetiştirilen beyaz yapraklı 'witloof' çeşidi ile İtalya'nın kırmızı yapraklı radicchio'su da bu bitkinin kültür formlarıdır.
Kültürdeki yeri
Mavi hindiba, serin ve ılıman iklimleri sever; kuraklığa ve çorak topraklara karşı dayanıklıdır, bu nedenle yol kenarlarında ve boş arazilerde kolayca görülür. Çiçekleri arı ve kelebekler gibi tozlayıcı böcekler tarafından ziyaret edilir. Derin kazık kökü sayesinde toprağın alt katmanlarından su alabilir.
Türkiye'de, özellikle Ege ve Marmara bölgelerinde, yabani hindiba yaprakları baharda toplanır ve sofraya gelir; 'radika' adıyla yetiştirilen kültür formları da pazarlarda satılır. Karahindiba (Taraxacum officinale), aynı ailede ama farklı cinsten, sarı çiçekli bir bitkidir; mavi hindibadan çiçek rengi ve cins olarak ayrılır. İki bitki halk arasında zaman zaman karıştırılsa da botanik olarak ayrı türlerdir.
Mutfakta
Hindiba yaprakları, Ege ve Akdeniz mutfağında haşlanıp zeytinyağı ve limonla sunulan otlar arasında önemli bir yer tutar; zeytinyağlı hindiba, ot yemekleri ve bazı pide ya da börek içlerinde de görülür. Yapraklarının hafif acımsı tadı yemeklere belirgin bir karakter katar. İtalya'da radicchio, Belçika'da witloof biçiminde salatalarda ve fırın yemeklerinde kullanılır.
Kökü, ayrıca kurutulup kavrularak öğütüldüğünde kahve benzeri bir toz hâline gelir; kahve yerine ya da kahveyle karıştırılarak kullanma geleneği vardır. Aktarlarda satılan kurutulmuş ve kavrulmuş kök, serin, kuru ve ışıksız bir yerde, hava almayan kapalı bir kavanozda saklanır. Taze yapraklar ise buzdolabında, nemli bir bez ya da kapalı kap içinde birkaç gün tutulur.
Sık sorulan sorular
Mavi hindiba nedir?
Mavi hindiba (Cichorium intybus L.), mavi çiçekli, uzun kazık köklü, çok yıllık bir bitkidir. Yaprakları sebze olarak, kavrulmuş kökü ise kahve yerine kullanılan bir toz olarak bilinir.
Hindiba ile karahindiba aynı bitki midir?
Hayır. Mavi hindiba Cichorium cinsindendir ve mavi çiçek açar; karahindiba ise Taraxacum cinsindendir ve sarı çiçek açar. İkisi de Papatyagiller ailesindendir ama farklı bitkilerdir.
Latince adı nedir?
Latince adı Cichorium intybus L.'dir.
Nasıl saklanır?
Kurutulmuş ve kavrulmuş kök, serin, kuru ve ışıksız bir yerde, hava almayan kapalı bir kavanozda saklanır; taze yapraklar ise buzdolabında birkaç gün tutulabilir.
Kaynaklar
Pedanius Dioskorides, De Materia Medica Plinius, Naturalis Historia Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994 Grieve, M., A Modern Herbal, 1931 Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press Kew Plants of the World Online (POWO), Cichorium intybus