Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Kuzugöbeği Mantarı (Morchella) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Kuzugöbeği Mantarı fotoğraf 1Kuzugöbeği Mantarı fotoğraf 2Kuzugöbeği Mantarı fotoğraf 3Kuzugöbeği Mantarı fotoğraf 4
Fotoğraflar: xulescu_g, CC BY-SA 2.0 · GlacierNPS, Public domain · Gogerr, CC BY-SA 4.0 · Iain Walker, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kuzugöbeği Mantarı

Morchella spp. (ör. Morchella conica Pers., Morchella esculenta (L.) Pers.)

Diğer adları
kuzugöbeği, morel mantarı; İngilizce morel; Fransızca morille
Familya
Morchellaceae (Kuzugöbeğigiller); bitki değil, keseli bir mantar (Ascomycota)
Kullanılan kısım
Meyve gövdesi (şapka ve sap), taze ya da kurutulmuş

Kuzugöbeği, ilkbaharda ormanlarda kısa bir süre görülen, petek gibi oyuklu şapkasıyla tanınan değerli bir yenebilen mantardır. Morchella cinsine bağlı birkaç türün ortak adıdır ve dünyanın en pahalı yabani mantarları arasında sayılır. Yalnızca iyice pişirilerek yenir; çiğ tüketilmez ve zehirli benzerleriyle karıştırılmaması için toplanırken büyük dikkat gerekir.

Botanik özellikleri

Kuzugöbeği bir bitki değil, keseli mantarlar (Ascomycota) grubundan bir mantardır. Toprak üstünde görülen kısım, toprak altındaki ince mantar ipliklerinin (miselyum) oluşturduğu meyve gövdesidir. Şapka konik ya da yumurta biçimli olup bal peteğini andıran oyuklar ve sırtlardan oluşur; renk türüne göre açık sarıdan koyu kahverengiye, hatta siyahımsıya kadar değişir. Şapka ile sap birbirine kaynaşmıştır ve boyuna kesildiğinde içi baştan aşağı tek bir boşluk halindedir.

Kuzugöbekleri ilkbaharda, karların erimesinin ardından toprağın ısındığı haftalarda çıkar. Karaağaç, meşe, çam, kavak ve meyve ağaçlarının altında, yanmış orman alanlarında ve nemli yamaçlarda görülür. Türkiye'de Karadeniz, Ege, Akdeniz ve Doğu Anadolu ormanlarında toplanır. Cinsin sistematiği tartışmalıdır; eskiden Morchella conica ve Morchella esculenta adları altında toplanan formlar, günümüzde DNA çalışmalarıyla çok sayıda ayrı türe bölünmüştür.

Tarihçe

Kuzugöbeği mantarları Avrupa mutfağında yüzyıllardır bilinir ve özellikle Fransız mutfağında morille adıyla saygın bir yer tutar. Cins adı Morchella, mantarın Almanca adı olan Morchel sözcüğünden türetilmiştir. Linnaeus 1753'te bu mantarı Phallus esculentus adıyla tanımlamış, Hollandalı mikolog Persoon ise 18. yüzyılın sonunda Morchella cinsine aktarmıştır. Morchella conica adı da Persoon'a aittir.

Türkiye'de kuzugöbeği toplamak uzun süredir ormanlık köylerde bahar aylarının ek geliri olmuştur. Toplanan mantarlar ipe dizilerek ya da kasnaklarda kurutulur, toplayıcılardan tüccarlara geçerek yurt dışına satılır. Türkiye, yabani kuzugöbeği ticaretinde önemli ülkelerden biri olarak anılır. Uzun yıllar yalnızca doğadan toplanabilen bu mantarın yetiştirilmesi, son dönemde bazı ülkelerde açık tarla yöntemleriyle sınırlı ölçüde başarılmıştır.

Kültürdeki yeri

Kuzugöbeği toplamak, Anadolu'nun ormanlık köylerinde ilkbaharın beklenen işlerinden biridir. Toplayıcılar mantarın çıktığı yerleri aileden aileye aktarılan bir sır gibi saklar. Mantar koparılmadan bıçakla kesilir ve havalanabilmesi için file ya da sepete konur; böylece taşınırken sporlar da çevreye dağılır. Pazarlarda taze kuzugöbeği ancak birkaç hafta görülür.

Toplama sırasında en önemli konu zehirli benzerlerdir. Özellikle Gyromitra cinsinden yalancı kuzugöbeği türleri, buruşuk ve kıvrımlı şapkalarıyla ilk bakışta karışabilir; bu türler zehirlidir ve yenmez. Gerçek kuzugöbeğinin içi boyuna kesildiğinde baştan aşağı tek bir boşluktur; benzerlerinde ise iç kısım pamuksu ya da bölmelidir. Tanınmayan mantar kesinlikle toplanmamalı ve yenmemeli, emin olunmayan durumlarda mantarları iyi bilen bir uzmana danışılmalıdır.

Mutfakta

Kuzugöbeği çiğ yenmez; çiğ ya da az pişmiş haliyle zehirlenmeye yol açabilir. Bu nedenle her zaman uzun süre ve iyice pişirilmelidir. Kurutulmuş kuzugöbeği ılık suda yarım saat kadar bekletilerek yumuşatılır, oyuklarına dolmuş toprak ve kum bol suyla yıkanır. Taze mantarlar da pişirilmeden önce ikiye kesilerek içi ve oyukları dikkatle temizlenir.

Yoğun, topraksı ve hafif fındığı andıran tadıyla kuzugöbeği; kremalı ve tereyağlı soslarda, pilavlarda, risottolarda ve et yemeklerinin yanında kullanılır. Fransız mutfağında kremalı morel sosu klasik bir tariftir. Kurutulmuş mantar, kapağı sıkı cam kavanozda, serin, kuru ve karanlık bir yerde uzun süre saklanabilir. Taze kuzugöbeği ise kâğıt torbada buzdolabında en fazla birkaç gün durur; plastik poşette bekletilmez.

Sık sorulan sorular

Kuzugöbeği mantarı nedir?

Kuzugöbeği, Morchella cinsinden, petek gibi oyuklu şapkasıyla tanınan, ilkbaharda ormanlarda çıkan yenebilen bir mantardır. Bitki değil, keseli mantarlar grubundandır.

Kuzugöbeği çiğ yenir mi?

Hayır. Kuzugöbeği çiğ ya da az pişmiş yenmez; her zaman iyice pişirilmelidir. Ayrıca zehirli benzerleri bulunduğundan tanınmayan mantar toplanmamalıdır.

Kuzugöbeği nerede yetişir?

İlkbaharda karaağaç, meşe, çam ve meyve ağaçlarının altında, yanmış orman alanlarında ve nemli yamaçlarda çıkar. Türkiye'de Karadeniz, Ege, Akdeniz ve Doğu Anadolu ormanlarında toplanır.

Kurutulmuş kuzugöbeği nasıl saklanır?

Kapağı sıkı bir cam kavanozda, serin, kuru ve karanlık bir yerde saklanır. Kullanmadan önce ılık suda yumuşatılıp iyice yıkanır.

Kaynaklar

Boa, E., Wild Edible Fungi: A Global Overview of Their Use and Importance to People, FAO, 2004.
Kuo, M., Morels, University of Michigan Press, 2005.
Sesli, E. ve Denchev, C.M., Checklists of the myxomycetes, larger ascomycetes, and larger basidiomycetes in Turkey, Mycotaxon.
Index Fungorum, çevrimiçi mantar adları veri tabanı.

WhatsApp