Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Atkuyruğu, kırk kilit, kırkboğum; İng. field horsetail, common horsetail, pewterwort
Familya
Equisetaceae (Atkuyruğugiller)
Kullanılan kısım
Yeşil üst kısım (kurutulmuş), toplama ve kullanım uzman bilgisi gerektirir
Kırkkilit ya da atkuyruğu (Equisetum arvense), çiçek ve tohum yerine sporla çoğalan, boğumlu gövdeli ve ince, ip gibi dallı çok eski bir bitki grubudur. Hücre duvarlarındaki silis nedeniyle sert dokulu olan gövdesi, eski çağlarda kalay ve tencere parlatmak için kullanılmıştır.
Botanik özellikleri
Equisetum arvense, damarlı sporlu bitkilerin yaşayan en eski gruplarından birine ait, çok yıllık ve köksaplı bir bitkidir. İlkbaharda toprağın altından, yeşil klorofili az, kahverengimsi-beyazımsı ve ucunda konik bir spor başağı taşıyan kısa sürgünler çıkar. Bu sürgünler spor saçıp çürüdükten sonra, yazın boyunca yeşil, boğumlu ve boğumlardan halka biçiminde ince dallar çıkaran, 20-50 santimetre boyunda asıl sürgünler gelişir.
Bitkinin sert dokusu hücre duvarlarında biriken silisten kaynaklanır. Cins adı Latince equus (at) ve seta (kıl) sözcüklerinden gelir; boğumlu, tüylü görünümlü gövde bir at kuyruğuna benzetilmiştir. Karbonifer döneminde bu grubun boyları ağaç ölçüsüne varan atalarının geniş ormanlar oluşturduğu bilinir. Nemli ve kumlu topraklarda, tarla kenarlarında, dere boylarında ve yol kenarlarında yayılır.
Tarihçe
Atkuyruğu türleri antik çağdan beri tanınır; Dioskorides ve Plinius atkuyruğu benzeri bitkilerden hippouris adıyla söz eder. Bu antik adlardan hangisinin hangi güncel türe karşılık geldiği konusunda kesin bir uzlaşma bulunmaz. Orta Çağ ve sonrasında Avrupa'da bitkinin sert gövdesi, ahşap, kemik ve madeni eşyaları ovarak parlatmak için yaygın biçimde kullanılmıştır.
Grieve'in A Modern Herbal adlı eserinde bitkinin pewterwort, yani kalay otu adıyla anıldığı kaydedilir; Hollanda'da kalay kapların parlatılmasında kullanıldığı anlatılır. Türkçedeki kırkkilit ve kırk boğum adları gövdenin boğumlu yapısını anlatır. Baytop'un sözlüğü bu türe ilişkin yöresel adları derlemiştir.
Kültürdeki yeri
Atkuyruğu, bahçe ve tarla yüzeylerinde derin köksaplarıyla yayıldığı için çiftçiler ve bahçıvanlar açısından zor bir yabani ot olarak da bilinir. Silis içeren sert gövdesi sayesinde geçmişte tencere, kalay kap ve ahşap eşya temizliğinde doğal bir aşındırıcı olarak kullanılmıştır. Japonya'da ilkbaharda çıkan spor başaklı sürgünler tsukushi adıyla bilinir ve geleneksel mutfakta pişirilerek yenir.
Bu bitkinin yetiştirilmesi, toplanması ve tüketilmesi uzman bilgisi gerektirir. Çünkü atkuyruğu türleri birbirine çok benzer ve bazı türler, örneğin bataklık atkuyruğu (Equisetum palustre), otlayan hayvanlar için zehirlidir. Bu nedenle bitkinin türü kesin olarak belirlenmeden toplanıp tüketilmemelidir.
Mutfakta
Kırkkilit Türk mutfağında yaygın olarak kullanılan bir bitki değildir. Japonya'daki tsukushi geleneği dışında mutfakta önemli bir yeri yoktur ve türlerin birbirine karışabilmesi nedeniyle kendi başına toplanıp yenmesi önerilmez. Yalnızca uzman bilgisiyle ve doğru tür belirlemesi yapılarak kullanılması gerekir.
Satışa sunulan kurutulmuş atkuyruğu gölgede kurutulmuş, parçalanmış yeşil sürgünlerden oluşur. Işıktan ve nemden uzak, ağzı kapalı cam kavanoz ya da kağıt ambalajda, serin ve kuru bir ortamda saklanır. Çocukların ulaşamayacağı yerde, etiketiyle birlikte tutulmalıdır.
Sık sorulan sorular
Kırkkilit nedir?
Kırkkilit ya da atkuyruğu (Equisetum arvense), sporla çoğalan, boğumlu ve ince dallı çok yıllık bir bitkidir; gövdesinde silis bulunur.
Latince adı nedir?
Latince adı Equisetum arvense L. şeklindedir; cins adı at kılı anlamına gelir.
Silis nedir, bitkide ne işe yarar?
Silis, bitkinin hücre duvarlarında biriken sert bir mineral maddedir ve gövdeye pürüzlü, aşındırıcı bir yapı verir. Eski çağlarda bu nedenle kalay ve tencere parlatmak için kullanılmıştır.
Nerede yetişir?
Nemli, kumlu ve açık alanlarda, tarla kenarlarında ve dere boylarında yetişir; kuzey yarım kürede geniş bir yayılışı vardır.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica Plinius, Naturalis Historia Grieve, M., A Modern Herbal, 1931 Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994 Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press Kew Science, Plants of the World Online (POWO)