Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Kenger (Gundelia tournefortii) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Kenger fotoğraf 1Kenger fotoğraf 2Kenger fotoğraf 3Kenger fotoğraf 4
Fotoğraflar: Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · Davidbena, CC BY-SA 4.0 · Ninara, CC BY 2.0 · Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kenger

Gundelia tournefortii L.

Diğer adları
kengel, kenger dikeni, kenker; İngilizce tumble thistle, gundelia
Familya
Asteraceae (Papatyagiller, Bileşikgiller)
Kullanılan kısım
Genç sürgünler ve çiçek tomurcukları, tohum, kök ve gövde salgısı (kenger sakızı)

Kenger, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bozkırlarının dikenli, sütlü özsulu, çok yıllık bir bitkisidir. İlkbaharda toplanan genç sürgünleri sebze gibi pişirilir, kavrulmuş tohumlarından kenger kahvesi yapılır. Kökünden sızan özsu ise kenger sakızı olarak bilinir.

Botanik özellikleri

Gundelia tournefortii, 20-60 santim boylanan, kalın ve uzun köklü, çok yıllık bir otsu bitkidir. Yaprakları sert, iyice parçalı ve kenarları sivri dikenlidir; bitkinin tamamı kesildiğinde beyaz, sütlü bir özsu salar. Çiçekler, dikenli yaprakçıklarla çevrili, sıkı bir başak benzeri baş içinde toplanır ve mor, pembe ya da sarımsı renktedir.

Yaz sonuna doğru kuruyan toprak üstü kısım dipten kopar ve rüzgarla yuvarlanarak tohumlarını yayar; İngilizce tumble thistle adı buradan gelir. Bitki Türkiye, İran, Irak, Suriye ve Kafkasya'nın kurak bozkırlarında, taşlık yamaçlarda ve tarla kenarlarında yayılır. Türkiye'de özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da yaygındır.

Tarihçe

Cins adı Gundelia, Fransız botanikçi Joseph Pitton de Tournefort'un 1700'lerin başındaki Levant yolculuğunda ona eşlik eden Alman hekim Andreas Gundelsheimer'in adından gelir. Tür adı ise Tournefort'u onurlandırır; bitki bu yolculuk sırasında Anadolu'da toplanmıştır. Linnaeus türü 1753'te bu adla yayımlamıştır.

Kenger, Orta Doğu'da yüzyıllardır toplanan bir yabani sebzedir ve bölgenin eski mutfak geleneklerinde yer alır. Baytop'un sözlüğünde kenger ve kengel adları kayıtlıdır. Güneydoğu Anadolu'da kenger sakızı ve kenger kahvesi kuşaktan kuşağa aktarılan yerel ürünlerdir.

Kültürdeki yeri

İlkbaharda kenger toplamak, Güneydoğu ve Doğu Anadolu köylerinde mevsimin habercisidir. Toplayıcılar, dikenlerden korunmak için eldiven takar ve bıçakla genç sürgünleri dipten keser. Pazarlarda bu dönemde demet demet kenger satılır. Toplanan sürgünlerin dikenleri temizlenir ve ayıklanması sabır ister.

Kenger sakızı, bitkinin kök boğazı yaralanarak sızan sütün kurutulmasıyla elde edilir ve bölgede çiğnenen geleneksel bir sakızdır. Kenger kahvesi ise Gaziantep, Adıyaman, Mardin ve Diyarbakır gibi şehirlerde bilinen bir içecektir. Bu ürünler bugün yöresel tatlar olarak yeniden ilgi görmektedir.

Mutfakta

Genç kenger sürgünleri ve tomurcukları haşlandıktan sonra yumurtayla kavrulur, yoğurtla karıştırılır ya da etli yemeklere katılır. Tadı enginara benzetilir; bu yüzden kenger için yabani enginar benzetmesi de yapılır. Turşusu da kurulur ve kış için saklanır.

Kenger kahvesi için olgun tohumlar kavrulup öğütülür ve Türk kahvesi gibi cezvede pişirilir; süt eklenerek de içilir. Kavrulmuş toz kenger, ağzı sıkı kapanan bir kavanozda, serin ve kuru yerde saklanmalıdır. Taze sürgünler hızla bozulduğundan birkaç gün içinde tüketilmeli ya da haşlanıp dondurulmalıdır.

Sık sorulan sorular

Kenger nedir?

Kenger, Gundelia tournefortii adlı, dikenli ve sütlü özsulu, çok yıllık bir bozkır bitkisidir. Sürgünleri sebze olarak, tohumu kahve olarak kullanılır.

Kenger kahvesi nasıl yapılır?

Olgun tohumlar kavrulur, öğütülür ve Türk kahvesi gibi cezvede pişirilir. İsteğe göre sütle de hazırlanır.

Kenger nerede yetişir?

Türkiye'de özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun kurak bozkırlarında, taşlık yamaçlarda yetişir.

Kenger sakızı nedir?

Kenger bitkisinin kök boğazından sızan sütün kurumasıyla oluşan, yörede çiğnenen geleneksel bir sakızdır.

Kaynaklar

Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press.
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press.
Royal Botanic Gardens, Kew, Plants of the World Online (POWO).

WhatsApp