Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Kayısı (Prunus armeniaca) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Kayısı fotoğraf 1Kayısı fotoğraf 2Kayısı fotoğraf 3Kayısı fotoğraf 4Kayısı fotoğraf 5Kayısı fotoğraf 6
Fotoğraflar: Andrey Butko, CC BY-SA 3.0 · Ανώνυμος Βικιπαιδιστής, CC BY 3.0 · Daderot, CC0 · Juan Emilio Prades Bel, CC BY 4.0 · Nur Çağlar, CC BY-SA 4.0 · Luis Fernández García, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kayısı

Prunus armeniaca L. (eş ad: Armeniaca vulgaris Lam.)

Diğer adları
Kayısı, zerdali (aşısız, yabani ya da çekirdekten yetişen ağaçlar için), bazı yörelerde mişmiş; kurusu için gün kurusu; İngilizce apricot
Familya
Rosaceae (Gülgiller)
Kullanılan kısım
Meyve (taze ve kurutulmuş)

Kayısı, Prunus armeniaca, turuncu renkli, kadifemsi kabuklu ve tatlı etli meyvesiyle tanınan bir meyve ağacıdır. Türkiye dünyanın en büyük kuru kayısı üreticisidir ve bu üretimin merkezi Malatya'dır. Taze yenmesinin yanı sıra kurusu, reçeli, pestili ve tatlılarıyla Türk mutfağında geniş bir yer tutar.

Botanik özellikleri

Prunus armeniaca, 5-10 metre boylanabilen, yaprağını döken bir meyve ağacıdır. Yaprakları geniş, yuvarlağımsı ve sivri uçlu, kenarları ince dişlidir. Erken ilkbaharda, yapraklardan önce beyaz ya da açık pembe çiçekler açar; bu erken çiçeklenme yüzünden kayısı geç donlarına karşı hassastır. Meyve, sert bir çekirdeği saran etli bir sert çekirdekli meyvedir.

Meyvenin kabuğu ince tüylü, rengi açık sarıdan koyu turuncuya kadar değişir ve güneş gören yüzü kırmızımsı yanaklıdır. Kayısı çeşitleri tatlı ya da acı çekirdekli olabilir. Ağaç sıcak yazları, soğuk kışları ve kuru iklimi sever; Malatya ovasının yüksek rakımlı, kurak iklimi kurutmalık kayısı için çok uygun koşullar sunar.

Tarihçe

Kayısının anavatanı Orta Asya ve Çin'in kuzeyidir; buradan İpek Yolu boyunca İran'a, Anadolu'ya ve Akdeniz'e yayılmıştır. Romalılar bu meyveyi Ermeniye bölgesinden geldiğini düşündükleri için armeniaca diye adlandırmış, Plinius da Naturalis Historia'da bu adla anmıştır. Dioskorides de erken olgunlaşan bu meyveden söz eder.

İngilizce apricot sözcüğü, Latince erken olgunlaşan anlamındaki praecocum sözcüğünden Arapça ve İspanyolca üzerinden gelir. Türkçede yaygın olan zerdali adı Farsça sarı erik anlamındaki zerd-alu sözcüğünden gelir. Osmanlı mutfağında kayısı, şerbetlerde, hoşaflarda ve etli yemeklerde kullanılan değerli bir meyveydi.

Kültürdeki yeri

Malatya, kayısıyla özdeşleşmiş bir kenttir. Yaz aylarında toplanan kayısılar damlarda, avlularda ve tarlalarda serilen bezler üzerinde günlerce güneşte kurutulur; ova bu dönemde turuncuya boyanır. Hacıhaliloğlu, Kabaaşı, Çataloğlu ve Hasanbey bölgenin bilinen çeşitlerindendir. Malatya kayısısı coğrafi işaretle korunmakta, kentte her yıl kayısı festivali düzenlenmektedir.

Kuru kayısı iki biçimde bulunur: kükürtlenerek kurutulan ve parlak turuncu rengini koruyan kayısı ile hiçbir işlem görmeden güneşte kurutulan, koyu kahverengi gün kurusu kayısı. Kayısı bahçeleri Anadolu'nun birçok yerinde, Iğdır'dan Erzincan'a, Elazığ'dan Mersin'e kadar yayılır. Bahar başında çiçeklenen kayısı ağaçları bu yörelerin en güzel görüntülerinden birini oluşturur.

Mutfakta

Taze kayısı yaz başında meyve olarak yenir; reçel, marmelat, komposto ve hoşaf yapımında kullanılır. Kuru kayısı içi ceviz ya da kaymakla doldurulup şerbetle pişirilerek kaymaklı kayısı tatlısı yapılır. Osmanlı mutfağından gelen mahmudiye gibi tavuklu ve etli yemeklere, pilavlara ve kuzu yemeklerine de kayısı katılır. Kayısı pestili ve kayısı ezmesi Malatya'nın bilinen ürünleri arasındadır.

Kuru kayısı ağzı kapalı bir kapta, serin ve kuru bir yerde saklanmalıdır; uzun süreli saklamada buzdolabı tercih edilebilir. Gün kurusu kayısı nemli ortamda çabuk bozulabileceği için dikkatle korunmalıdır. Güvenlik notu olarak: acı kayısı çekirdeklerinin içi çiğ halde ve fazla miktarda yenmemelidir. Kayısı çekirdeği yağıyla ilgili bilgiler ayrı kartta yer almaktadır.

Sık sorulan sorular

Kayısı nedir?

Kayısı, gülgiller ailesinden Prunus armeniaca ağacının turuncu renkli, tatlı meyvesidir. Taze ve kurutulmuş olarak tüketilir.

Kayısının Latince adı nedir?

Bilimsel adı Prunus armeniaca L.'dir. Bazı kaynaklarda Armeniaca vulgaris Lam. adıyla da geçer.

Kayısı nerede yetişir?

Sıcak yazlı, soğuk kışlı ve kurak iklimlerde iyi yetişir. Türkiye'de en önemli üretim merkezi Malatya'dır; Elazığ, Erzincan, Iğdır ve Mersin de önemli yörelerdir.

Kuru kayısı nasıl saklanır?

Ağzı kapalı bir kapta, serin, kuru ve karanlık bir yerde saklanmalıdır. Uzun süre saklamak için buzdolabı uygundur.

Kaynaklar

Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy).
Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy).
Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press.
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press.
FAO, FAOSTAT tarım üretim verileri.

WhatsApp