Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Kara kekik, zahter, sivri kekik, karabaş kekik (yöresel kullanım), kekik; İngilizce spiked thyme, za'atar
Familya
Lamiaceae (Ballıbabagiller)
Kullanılan kısım
Çiçeklenme dönemindeki yapraklı ve çiçekli dal uçları
Kara kekik, Doğu Akdeniz'in kayalık yamaçlarında yetişen, keskin ve sıcak kokulu Thymbra spicata bitkisine verilen adlardan biridir. Güney ve Güneydoğu Anadolu'da zahter adıyla da bilinir ve yöresel kekik karışımlarının temel otudur. Türkiye'de ticari olarak toplanan ve kekik adıyla satılan bitkilerin başlıcaları arasında yer alır.
Botanik özellikleri
Thymbra spicata, 20-50 santim boylanan, tabanı odunsu, çok dallı ve dik duruşlu küçük bir çalıdır. Yaprakları dar, şeritsi ve sivri uçludur; kenarlarında kirpik gibi tüyler bulunur ve üzerlerinde salgı noktacıkları seçilir. Pembe ile mor arası çiçekleri dal uçlarında sık, uzunca başaklar oluşturur ve bitkiye adını veren başak görünümünü sağlar. Çiçeklenme genellikle yaz başından ortasına kadar sürer.
Bitki kurak, taşlı ve kireçli yamaçlarda, maki ve frigana alanlarında yaygındır. Türkiye'de özellikle Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde bulunur; yayılışı Yunanistan'dan Suriye, Lübnan ve İsrail'e kadar uzanır. Thymbra cinsi, Thymus yani gerçek kekik cinsine yakın akrabadır ancak başak biçimli çiçek durumu ve yaprak yapısıyla ondan ayrılır.
Tarihçe
Thymbra adı antik Yunan kaynaklarında kokulu, kekik benzeri otlar için kullanılan eski bir sözcüktür. Dioskorides De Materia Medica'da thymbra ve thymos adlarıyla kekiğe benzeyen birkaç bitkiyi anlatır; bunlardan bazılarının bugünkü Thymbra ve Satureja türleri olduğu düşünülür. Plinius da Naturalis Historia'da kekik türü otların arı kovanları çevresindeki önemine değinir.
Bilimsel ad Linnaeus tarafından 18. yüzyılda verilmiştir; spicata sözcüğü Latincede başaklı anlamına gelir. Türkçe kara kekik ve zahter adları Baytop'un sözlüğünde bu tür için kayıtlıdır. Zahter sözcüğü Arapça za'tar adıyla akrabadır ve Doğu Akdeniz'de bu adın birden fazla kokulu ot için kullanıldığı bilinir.
Kültürdeki yeri
Hatay, Kilis, Gaziantep ve çevresinde zahter, bahar sonunda dağlardan toplanıp kurutulan ve yıl boyu evde bulundurulan bir ottur. Kurutulmuş zahter yaprakları susam, sumak ve tuzla karıştırılarak yöresel zahter karışımı hazırlanır. Bu karışım kahvaltı sofralarının değişmez bir parçasıdır ve zeytinyağına batırılan ekmekle birlikte yenir.
Ege ve Akdeniz köylerinde kara kekik toplamak, yaz başında yapılan eski bir uğraştır ve bitki yöre halkı için önemli bir gelir kaynağıdır. Kekik balı denen ballar arasında bu bitkinin çiçeklerinden yararlanan arıların ürünleri de yer alır. Kurutulmuş demetler köy evlerinde güzel koku vermesi için asılı tutulur.
Mutfakta
Kara kekik, kokusu güçlü ve hafif yakıcı tadıyla et, köfte, ızgara ve kuru baklagil yemeklerinde baharat olarak kullanılır. Zeytinyağı ile birlikte salatalara, közlenmiş sebzelere ve peynir tabaklarına serpilir. Taze yaprakları bazı yörelerde ince doğranıp soğanla birlikte salata yapılır; zahter salatası diye bilinen bu yemek özellikle Hatay mutfağının tanınmış lezzetlerindendir.
Zahter karışımı için kurutulmuş yapraklar ince ufalanır, kavrulmuş susam, sumak ve tuzla harmanlanır; bazı evler biraz kimyon ya da pul biber de ekler. Bitki çayı olarak da demlenir, ancak tadı keskin olduğundan az miktarda kullanılır. Kurutulmuş kara kekik ağzı sıkı kapanan, ışık geçirmeyen bir kapta saklandığında kokusunu uzun süre korur.
Sık sorulan sorular
Kara kekik nedir?
Kara kekik, Thymbra spicata türüne verilen yöresel bir addır. Keskin kokulu, başak biçimli çiçekleri olan küçük bir çalı kekiğidir.
Zahter ile kara kekik aynı bitki midir?
Güney ve Güneydoğu Anadolu'da zahter denince çoğunlukla Thymbra spicata kastedilir. Ancak zahter adı Doğu Akdeniz'de başka kokulu otlar için de kullanılabilir.
Kara kekik nerede yetişir?
Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'nun kurak, taşlı ve kireçli yamaçlarında yetişir. Yayılışı Yunanistan'dan Levant'a kadar uzanır.
Kara kekik nasıl saklanır?
Kurutulduktan sonra ışık ve nemden uzak, kapağı sıkı bir cam kavanozda saklanır. Kullanılacağı zaman ufalanması kokusunu daha iyi korur.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy). Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy). Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Kew Royal Botanic Gardens, Plants of the World Online (POWO).