Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Kara Halile (Terminalia chebula) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Kara Halile fotoğraf 1Kara Halile fotoğraf 2Kara Halile fotoğraf 3Kara Halile fotoğraf 4Kara Halile fotoğraf 5Kara Halile fotoğraf 6
Fotoğraflar: Piyush Kothari, CC BY-SA 4.0 · Salim_Khandoker, CC BY-SA 3.0 · Zhangzhugang, CC BY-SA 3.0 · Dinesh Valke from Thane, India, CC BY-SA 2.0 · Delonix, CC BY-SA 4.0 · Afifa Afrin, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kara Halile

Terminalia chebula Retz.

Diğer adları
Kara halile, siyah halile, halile-i siyah, Hint halilesi, halile (Arapça halîlec kökenli); İngilizce black myrobalan, chebulic myrobalan
Familya
Combretaceae (Kombretgiller)
Kullanılan kısım
Olgunlaşmadan toplanıp kurutulan küçük, koyu renkli meyveler

Kara halile, Hindistan ve Güneydoğu Asya'da yetişen Terminalia chebula ağacının olgunlaşmadan toplanıp kurutulmuş küçük meyveleridir. Koyu kahverengi ile siyah arası renkte, sert ve buruşuk görünüşlü bu meyveler aktarların eski ve tanıdık ürünlerinden biridir. Doğu ile Batı arasındaki baharat ticaretinde yüzyıllarca adı geçen, tanen bakımından zengin bir üründür.

Botanik özellikleri

Terminalia chebula, 15-25 metreye kadar boylanabilen, yaprağını döken orta ya da büyük boylu bir ağaçtır. Yaprakları karşılıklı ya da karşılığa yakın dizilmiş, eliptik ve kenarları düzdür. Küçük, beyazımsı-sarımsı çiçekleri başak biçiminde kümeler oluşturur ve hafif bir kokuları vardır. Meyvesi beş belirgin çizgili ya da köşeli, eriksi bir yapıdadır ve içinde tek bir sert çekirdek bulunur.

Ağacın doğal yayılışı Hindistan, Nepal, Sri Lanka, Myanmar ve Güneydoğu Asya'nın kuru ormanlarıdır; Türkiye'de yetişmez, ürün ithal edilir. Aynı ağacın meyveleri toplandıkları olgunluğa göre farklı adlarla satılır. Ağaçtan erken dökülen ya da olgunlaşmadan toplanan küçük meyveler kurutulduğunda kararır ve kara halile adını alır. Olgun, iri ve sarımtırak meyveler ise ayrı bir ürün olarak sarı halile diye bilinir.

Tarihçe

Halile, Hint alt kıtasında çok eski çağlardan beri tanınan bir meyvedir ve Sanskrit metinlerinde haritaki adıyla geçer. Hint geleneğinde üç ayrı meyveden oluşan ve triphala diye bilinen ünlü karışımın bileşenlerinden biridir. Orta Çağ'da Arap ve Fars tüccarları aracılığıyla Ortadoğu'ya, oradan da Avrupa'ya ulaşmış, Latince kaynaklarda myrobalanus adıyla anılmıştır. Myrobalan sözcüğü Yunanca kökenlidir ve aslında başka bir kokulu meyveyi anlatırken zamanla bu Hint meyvelerine aktarılmıştır.

Türkçedeki halile sözcüğü Arapça halîlec biçiminden gelir ve Osmanlı aktar ve attar kayıtlarında sarı, kara ve Kâbil halilesi gibi çeşitleriyle anılır. Baytop'un sözlüğünde de halile adları Terminalia türleri için kayıtlıdır. Avrupa'da 16. ve 17. yüzyıllarda myrobalan ithalatı, özellikle boya ve deri işleri için önemli bir ticaret kalemi olmuştur.

Kültürdeki yeri

Kara halile, yüksek tanen içeriği nedeniyle tarih boyunca el sanatlarında da kullanılmıştır. Hindistan'da kumaş boyamada, özellikle doğal boyalarla çalışan basma ve blok baskı ustalarının işinde, boyanın kumaşa tutunmasını sağlayan bir ön işlem maddesi olarak bilinir. Demir tuzlarıyla birleştiğinde koyu renkler veren meyve, geçmişte mürekkep yapımında ve deri tabaklamada da yer almıştır.

Anadolu aktarlarında kara halile, kuru meyve kavanozları arasında küçük, kara ve sert taneleriyle hemen göze çarpar. Eski aktarlarda halile çeşitlerinin ayrı ayrı adlarla satılması, bu ürünün uzun ticaret yolculuğunun ve yüzyıllık adlandırma geleneğinin bir izidir. Günümüzde doğal boyacılık yapan zanaatkârlar arasında da yeniden ilgi gören bir üründür.

Mutfakta

Kara halile Türk mutfağında baharat ya da yemek malzemesi olarak kullanılmaz. Tadı çok buruk ve acımsıdır; tanen oranı yüksek olduğu için ağızda kuruluk hissi bırakır. Bu nedenle mutfak dışındaki geleneksel kullanımlarıyla, özellikle boya ve zanaat işleriyle tanınır.

Kurutulmuş meyveler bütün halde, ağzı sıkı kapanan cam kavanozlarda ya da kâğıt torbalarda, serin, kuru ve ışık görmeyen bir yerde saklanır. Nem kapmadığı sürece uzun süre bozulmadan kalır. Toz haline getirilen ürün ise havayla temas ettikçe rengini ve kokusunu daha çabuk yitirdiği için küçük miktarlarda öğütülmesi tercih edilir.

Sık sorulan sorular

Kara halile nedir?

Kara halile, Terminalia chebula ağacının olgunlaşmadan toplanıp kurutulmuş, koyu renkli küçük meyveleridir. Aktarlarda bütün tane olarak satılır.

Kara halile ile sarı halile arasındaki fark nedir?

İkisi de aynı ağacın meyvesidir. Kara halile erken toplanan küçük meyvelerden, sarı halile ise olgunlaşmış iri meyvelerden elde edilir.

Kara halile nerede yetişir?

Ağaç Hindistan, Nepal, Sri Lanka ve Güneydoğu Asya'nın ormanlarında yetişir. Türkiye'de doğal olarak bulunmaz, ürün ithal edilir.

Kara halile nasıl saklanır?

Bütün haliyle, ağzı kapalı bir kapta, serin ve kuru bir yerde saklanır. Nemden korunduğunda uzun süre dayanır.

Kaynaklar

Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press.
Kew Royal Botanic Gardens, Plants of the World Online (POWO).
Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931.

WhatsApp