Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Itır (Pelargonium graveolens) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Itır fotoğraf 1Itır fotoğraf 2Itır fotoğraf 3Itır fotoğraf 4
Fotoğraflar: Didier Descouens, CC BY-SA 4.0 · Jad Issa, CC BY-SA 4.0 · Salix, CC BY-SA 4.0 · Nicolas Ramirez, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Itır

Pelargonium graveolens L'Hér.

Diğer adları
Itır çiçeği, ıtır, güllü sardunya, kokulu sardunya, ıtır sardunyası; İngilizce: Rose geranium, scented geranium
Familya
Geraniaceae (Turnagagasıgiller)
Kullanılan kısım
Yaprakları ve ince sürgünleri

Itır (Pelargonium graveolens L'Hér.), yaprakları ezildiğinde gül kokusunu andıran güçlü bir koku veren, Güney Afrika kökenli bir sardunya türüdür. Osmanlı mutfağında tatlıların, reçellerin ve şerbetlerin kokulandırılmasında yer almıştır. Ülkemizde saksı bitkisi olarak da yaygındır.

Botanik özellikleri

Itır, Geraniaceae familyasından, tabanı odunlaşan çok yıllık bir çalımsı bitkidir. Tüylü, derin loblu ve kenarları dişli yaprakları yoğun kokuludur; koku, yaprak yüzeyindeki tüylerde bulunan salgı bezlerinden gelir. Pembemsi mor, koyu damarlı küçük çiçekleri şemsiye biçimli kümeler halinde açar.

Bitkinin ana yurdu Güney Afrika'nın Cape bölgesidir. Don görmeyen iklimlerde bahçede, soğuk bölgelerde saksıda yetişir ve kışın içeride korunur. Türün adı geçen 'graveolens' sözcüğü Latincede 'güçlü kokulu' anlamına gelir. Birçok melez ve çeşidi bilinir; bu nedenle isim bazı kaynaklarda birden çok türü kapsayacak biçimde kullanılır.

Tarihçe

Güney Afrika sardunyaları 17. yüzyılda Avrupa'ya getirildi ve botanik bahçelerde yayıldı. Pelargonium cinsinin adı, leylek gagasını andıran meyveleri nedeniyle Yunanca 'pelargos' (leylek) sözcüğünden gelir. Itır türünün Avrupa'da ve Akdeniz çevresinde kokulu bitki olarak yayılması sonraki yüzyıllara rastlar.

Osmanlı mutfağında ve konak kültüründe ıtır yaprakları, tatlılara, muhallebiye, lokuma ve reçellere hafif gül kokusu vermek için kullanılırdı; bu gelenek bazı yörelerde bugüne ulaşmıştır. Gül yağı ya da gül suyu pahalı olduğunda ıtır yaprağı pratik bir kokulandırıcı olarak görülürdü. Bu kullanım ayrıntılarında kaynaklar yöreden yöreye değişir; kesin tarihler konusunda genel konuşmak gerekir.

Kültürdeki yeri

Itır, Anadolu ve Balkan evlerinde pencere önü ve bahçe bitkisi olarak sevilir; yaprağına dokunulduğunda yayılan koku bitkiyi tanıdık kılar. Bazı yörelerde adı, kokulu sardunya türlerinin tamamına verilir; bu yüzden aynı ad farklı bitkiler için geçebilir. Kurutulmuş yapraklar dolap ve çekmecelerde, kokulu torbalarda ve potpuri karışımlarında kullanılır.

Parfümeri sanayisinde kullanılan 'sardunya yağı' esas olarak bu türün ve melezlerinin ticari ekimiyle elde edilir; üretim merkezleri arasında Fas, Mısır, Çin ve Reunion Adası sayılır. Bu yönüyle ıtır, hem bahçe kültürü hem de koku sanayisi açısından bilinen bir bitkidir.

Mutfakta

Itır yaprakları geleneksel olarak tatlılarda kokulandırıcı olarak kullanılır: sütlü tatlıların, keklerin ve reçellerin altına ya da içine bir iki yaprak konup pişirildikten sonra çıkarılır; bu şekilde hafif bir gül kokusu verir. Şerbetler, dondurma ve komposto da aynı yöntemle kokulandırılabilir. Yaprak yenmek için değil, tat ve koku vermek için kullanılır, servisten önce alınır.

GÜVENLİK NOTU: Tüm sardunya türleri yemeklik değildir; yalnızca türü kesin olarak tanınan, kimyasal ilaç uygulanmamış bitkinin yaprakları kullanılmalıdır. Taze yaprak kısa süre buzdolabında bekletilebilir; kurutulmuş yaprak ışıktan uzak, hava almayan kapta saklanır. Ürünümüzde ıtır yağı ayrı bir kart olarak yer alır: itir-yagi.

Sık sorulan sorular

Itır nedir?

Itır, Pelargonium graveolens L'Hér. adlı, yaprakları gül kokulu, Güney Afrika kökenli bir sardunya türüdür; ıtır çiçeği ve güllü sardunya adlarıyla da bilinir.

Itırın Latince adı nedir?

Pelargonium graveolens L'Hér.; familyası Geraniaceae (Turnagagasıgiller)'dir.

Itır mutfakta nasıl kullanılır?

Yaprakları tatlı, reçel ve şerbetlerin pişirilmesi sırasında kokulandırıcı olarak kullanılır ve genellikle servisten önce çıkarılır.

Itır nasıl saklanır?

Taze yaprak kısa süre serin yerde tutulur; kurutulmuş yaprak ışıktan ve nemden uzak, kapalı kapta saklanır.

Kaynaklar

Mabberley, D. J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press
Grieve, M., A Modern Herbal, 1931
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994
Kew Science, Plants of the World Online (POWO), Pelargonium graveolens L'Hér.

WhatsApp