Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Işgın (Rheum ribes) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Işgın fotoğraf 1Işgın fotoğraf 2Işgın fotoğraf 3Işgın fotoğraf 4
Fotoğraflar: Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · peganum from Small Dole, England, CC BY-SA 2.0 · Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Işgın

Rheum ribes L.

Diğer adları
Uçkun, ışkın, işkin, ışgın; Revent (bazı yörelerde); İngilizce: Currant rhubarb, wild rhubarb
Familya
Polygonaceae (Karabuğdaygiller)
Kullanılan kısım
Genç sapları (yaprak sapı ve çiçek sapı); yaprakları yenmez

Işgın (Rheum ribes L.), Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun dağlık yamaçlarında yetişen, ravent akrabası iri otsu bir bitkidir. Baharda toplanan genç, etli sapları bölgenin geleneksel mevsimlik yiyecekleri arasında yer alır. Yaprakları oksalik asit içerdiği için yenmez.

Botanik özellikleri

Işgın, karabuğdaygiller (Polygonaceae) familyasından, kalın kök sapından her yıl yeniden sürgün veren çok yıllık bir otsu bitkidir. Geniş, kalp biçimli ve kırışık yaprakları yerden çıkan rozet halinde toplanır; ortadan yükselen kalın, oluklu ve içi boş gövdesi gelişme döneminde bir metreyi aşabilir. Küçük, yeşilimsi ya da kırmızımsı çiçekleri dallanmış bir salkımda, meyveleri ise kanatlı, kırmızımsı fındıksı kapçıklar halinde oluşur.

Türün doğal yayılışı Anadolu'nun doğusu, Kafkasya, İran ve Orta Doğu'yu kapsar. Flora of Turkey kaynağında Türkiye'nin doğu ve güneydoğu bölümlerinde, genellikle taşlı ve kayalık dağ yamaçlarında, yüksek rakımlarda kaydedilmiştir. Aynı cinsin kültür ravendi (Rheum rhabarbarum ve Rheum x hybridum) ile yakın akrabadır; ancak işgın bahçede yetiştirilen bir bitki olmaktan çok yabani toplanan bir türdür.

Tarihçe

Rheum cinsinin adı, eski Yunan ve Roma kaynaklarında Volga ve Asya ile ilişkilendirilen 'rha' ve 'rheon' adlı köklü bitkilere dayanır. Dioskorides ve Plinius gibi antik yazarlar bu adı Asya kökenli ithal bir bitki için anarlar; Anadolu'daki yabani türlerin bunlarla ilişkisi ise botanikçilerce tartışmalıdır. Bu nedenle işgının eski kaynaklardaki yeri konusunda kesin bir şey söylemek doğru olmaz.

Türkçe adı Baytop'un bitki adları sözlüğünde yöresel adlarıyla birlikte, uçkun, ışkın ve benzeri biçimlerde kayıtlıdır. Bölgede dağ köylerinde ilkbaharda sap toplama, kırsal takvimin bilinen bir parçasıdır. Bitki yüzyıllardır yöre halkının bildiği, adı kuşaktan kuşağa aktarılan bir mevsimlik doğa ürünüdür.

Kültürdeki yeri

Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da işgın, kar çekildikten sonra dağ yamaçlarında ilk beliren yabani bitkilerdendir ve toplama zamanı bölgede küçük bir bahar etkinliği gibi yaşanır. Köylüler genç sapları kabuğunu soyarak toplar; bu sapların ekşimsi tadı yöre diline 'ekşi sap' benzeri adlarla yansımıştır. Toplanan ürün genellikle taze olarak kullanılır, bir kısmı kurutularak ya da turşusu yapılarak kışa saklanır.

İşgın, yazın yaylaya çıkış ve bahar şenlikleri gibi yerel kültürel pratiklerle birlikte anılır. Bitkinin adı bazı yörelerde farklı sapları için değişir; bu çeşitlilik aynı ismin yer yer başka Rheum türleri için de kullanıldığını gösterir. Doğadan toplama yapılırken bitkinin kök sapının zarar görmemesine ve aşırı toplamaya gidilmemesine özen göstermek gerekir.

Mutfakta

Işgının yalnızca genç sapları yenebilir. Soyulmuş saplar çiğ olarak ekşi lezzetiyle atıştırılır, ayrıca yemeklerde, pekmezli ya da etli yemeklerde, çorbalarda ve turşuda değerlendirilir; ravent gibi şekerle pişirilerek ekşi bir komposto ya da reçel de yapılabilir. Yemeklerde ekşilik katmak için kullanılır.

GÜVENLİK UYARISI: Işgının yaprakları oksalik asit ve ilgili bileşikler içerir; bu nedenle yaprakları yenmez, yemeklerde kullanılmaz. Bitkiyi yabani ortamdan toplamadan önce türünü uzman bilgisiyle doğrulamak gerekir; benzer görünümlü başka bitkilerle karıştırılabilir. Kurutulmuş sap hava almayan kapta, serin ve kuru yerde saklanır; taze sap ise kısa sürede tüketilmelidir.

Sık sorulan sorular

Işgın nedir?

Işgın, Rheum ribes L. adıyla bilinen, ravent akrabası ve Doğu ile Güneydoğu Anadolu'da yabani yetişen çok yıllık otsu bir bitkidir; yöreye göre uçkun ya da ışkın da denir.

Işgının Latince adı nedir?

Rheum ribes L. Familyası Polygonaceae (Karabuğdaygiller)'dir.

Işgının hangi kısmı yenir?

Yalnızca baharda toplanan genç sapları yenir. Yaprakları oksalik asit içerdiğinden yenmez.

Işgın nasıl saklanır?

Taze sap kısa sürede tüketilmelidir. Kurutulmuş ya da turşusu yapılmış ürün serin, kuru ve kapalı bir ortamda saklanır.

Kaynaklar

Davis, P. H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994
Mabberley, D. J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press
Kew Science, Plants of the World Online (POWO), Rheum ribes L.

WhatsApp