Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Hayıt (Vitex agnus-castus) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Hayıt fotoğraf 1Hayıt fotoğraf 2Hayıt fotoğraf 3Hayıt fotoğraf 4Hayıt fotoğraf 5Hayıt fotoğraf 6
Fotoğraflar: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY 4.0 · Daniel VILLAFRUELA, CC BY-SA 4.0 · Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY 4.0 · Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · Josep Gesti, CC BY-SA 4.0 · Agnieszka Kwiecień, Nova, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Hayıt

Vitex agnus-castus L.

Diğer adları
Hayıt ağacı, keşiş biberi, hayıt biberi; İngilizce: chaste tree, monk's pepper, lilac chaste tree
Familya
Lamiaceae (Ballıbabagiller)
Kullanılan kısım
Meyve (kurutulmuş, biber tanesi görünümlü)

Hayıt (Vitex agnus-castus L.), Akdeniz havzasında dere kenarlarında ve nemli yamaçlarda yetişen, avuç biçimli yapraklı, mavimsi mor salkımlı bir çalıdır. Kurutulmuş meyveleri biber tanesine benzediği için halk arasında keşiş biberi adıyla da bilinir. Adının tarihçesi, antik çağın iffet simgelerine kadar uzanır.

Botanik özellikleri

Hayıt, boyu genellikle 1 ile 5 metre arasında değişen, çok gövdeli bir çalı ya da küçük bir ağaçtır. Yaprakları karşılıklı dizilmiş, avuç içi gibi açılan 5 ila 7 dar yaprakçıktan oluşur; yaprakçıkların üst yüzü koyu yeşil, alt yüzü ise beyazımsı tüylerle kaplı olduğundan gümüşi bir görünüm verir. Ezilen yapraklar ve dallar kendine özgü, baharatımsı bir koku bırakır.

Çiçekleri yaz aylarında dalların ucunda, uzun ve dik salkımlar halinde açılır; renkleri mavimsi mordan leylaka, nadiren beyaza kadar değişir. Çiçeklerin ardından yaklaşık biber tanesi büyüklüğünde, kuru ve sert, kırmızımsı kahverengiden siyahımsıya dönen küçük meyveler oluşur. Bitki Ballıbabagiller (Lamiaceae) içinde Vitex cinsinin Avrupa ve Akdeniz'deki en bilinen türüdür; Türkiye'de Ege ve Akdeniz kıyılarında, taşlı dere yataklarında ve sulak çalılıklarda sık görülür.

Tarihçe

Bitkinin Latince adı, iki ayrı dilin birleşiminden doğmuş ilginç bir ad oyunudur. Yunanca hagnos 'arı, temiz' anlamına gelirken, Latince agnus 'kuzu', castus ise 'iffetli, bekâr' demektir; zamanla ad, 'kuzu gibi saf' anlamıyla birlikte düşünülmüş ve bitki antik çağ kültüründe iffet ve bekârlık simgesi olarak anılmıştır. Dioskorides De Materia Medica'da bitkiyi Yunanca lygos adıyla tanıtır; Plinius de Naturalis Historia'da bu çalıdan ve onun esnek dallarından söz eder.

Esnek ve dayanıklı dalları, eski Akdeniz dünyasında sepet, hasır ve çit örmek için kullanılmıştır. Orta Çağ'da manastır bahçelerinde yetiştirildiği anlatılır; keşiş biberi adının da bu geleneğe ve biberi andıran meyvelerine dayandığı söylenir. Modern botanikte türü Linnaeus 1753'te Species Plantarum'da tanımlamıştır; bugün hayıt, Akdeniz ülkelerinde süs çalısı olarak da dikilmektedir.

Kültürdeki yeri

Hayıt güneşli ve sıcak yerleri sever; kurak yaz koşullarına dayanıklıdır, ama kök bölgesine yakın nemden de hoşlanır, bu yüzden doğada dere kenarlarında sık görülür. Yaz sonuna doğru uzun süre çiçekte kaldığı için arılar ve diğer tozlayıcı böcekler tarafından çok ziyaret edilir; arıcılar bu nedenle bitkiyi bal arısı için değerli bir yaz çiçeği sayar. Bahçelerde ve park düzenlemelerinde, soğuk kışı hafif geçen bölgelerde süs çalısı olarak kullanılır.

Halk dilinde 'hayıt' adı, Türkiye'nin pek çok yöresinde ağaç ya da çalı biçimiyle birlikte anılır. Aktarlarda kurutulmuş meyveleri küçük paketler halinde satılır. Bu sayfadaki bilgiler botanik ve kültür tarihi amaçlıdır; bitkinin herhangi bir amaçla kullanımına dair öneri içermez.

Mutfakta

Hayıt, bugün için yaygın bir mutfak bitkisi değildir. Kurutulmuş meyvelerinin biberi andıran görünümü nedeniyle 'keşiş biberi' adı verilmiş olsa da, günlük yemek geleneğimizde baharat olarak yer almaz; bu nedenle tarif ya da kullanım miktarı önerilmez.

Aktarda satılan kurutulmuş meyveler, serin, kuru ve ışık almayan bir yerde, hava almayan kapalı bir kavanoz ya da paket içinde saklanır. Nemden korunması, küflenmeyi ve kokunun zamanla kaybolmasını geciktirir. Paket üzerindeki üretim ve son kullanma bilgisine dikkat etmek gerekir.

Sık sorulan sorular

Hayıt nedir?

Hayıt (Vitex agnus-castus L.), Akdeniz bölgesinde yetişen, avuç biçimli yapraklı ve mavimsi mor salkımlı çiçek açan bir çalı ya da küçük ağaçtır. Küçük, biber tanesi görünümlü meyveleri nedeniyle keşiş biberi olarak da bilinir.

Latince adı nedir?

Latince adı Vitex agnus-castus L.'dir. Ad, Latince 'kuzu' (agnus) ile 'iffetli' (castus) sözcüklerinin ve Yunanca 'hagnos' (arı, temiz) sözcüğünün birleşiminden doğmuştur.

Nerede yetişir?

Akdeniz havzasında, Ege ve Akdeniz kıyılarımızda dere yataklarında, nemli çalılıklarda ve kıyıya yakın yamaçlarda doğal olarak yetişir.

Nasıl saklanır?

Kurutulmuş meyveler serin, kuru ve ışıksız bir yerde, kapalı bir kavanozda veya ambalajında saklanır; nemden korunmalıdır.

Kaynaklar

Pedanius Dioskorides, De Materia Medica (lygos maddesi)
Plinius, Naturalis Historia
Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994
Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press
Grieve, M., A Modern Herbal, 1931
Kew Plants of the World Online (POWO), Vitex agnus-castus

WhatsApp