Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
mabet ağacı, ginkgo, ginko; Japonca ichō; İngilizce ginkgo, maidenhair tree
Familya
Ginkgoaceae (Ginkgogiller)
Kullanılan kısım
Yaprak (kurutulmuş); Doğu Asya mutfağında pişirilmiş tohum içi
Ginkgo biloba, yelpaze biçimli yapraklarıyla tanınan ve yaşayan fosil olarak anılan çok eski bir ağaç türüdür. Akrabaları milyonlarca yıl önce yeryüzünde yaygınken bugün cinsinin yaşayan tek temsilcisidir. Türkiye'de mabet ağacı adıyla parklarda süs ağacı olarak yetiştirilir, kurutulmuş yaprakları ise aktarlarda bulunur.
Botanik özellikleri
Ginkgo, 20-35 metre boylanabilen, uzun ömürlü, yaprak döken bir ağaçtır. Yaprakları yelpaze biçimli ve uzun saplıdır; damarlar yaprak tabanından çatallanarak yelpaze gibi açılır ve yaprak çoğu zaman ortadaki bir oyukla iki loba ayrılır; biloba adı bu iki lobdan gelir. Sonbaharda yapraklar parlak altın sarısına döner ve çoğu zaman birkaç gün içinde hep birlikte dökülür. Ginkgo ne iğne yapraklılara ne de çiçekli bitkilere girer; tohumlu bitkilerin ayrı ve çok eski bir kolunu temsil eder.
Ağaçlar ayrı eşeylidir; erkek ağaçlar polen kozalakçıkları taşır, tohum veren ağaçlarda ise uzun sapların ucunda tohumlar gelişir. Olgun tohum erik büyüklüğünde, etli, sarımsı bir dış kabukla örtülüdür ve bu kabuk yere düşüp çürüdüğünde kokuşmuş tereyağını andıran ağır bir koku yayar. Bu yüzden şehirlerde çoğunlukla erkek ağaçlar dikilir. Ginkgo hava kirliliğine, zararlılara ve soğuğa dayanıklıdır; yabani halde yalnızca Çin'in bazı dağlık bölgelerinde kalıntı topluluklar halinde bulunduğu düşünülür.
Tarihçe
Ginkgo cinsine ait fosiller, dinozorlar çağı olan Jura ve Kretase dönemlerinden bilinir ve bugünkü yapraklara şaşırtıcı biçimde benzer. Bu nedenle ginkgo, yaşayan fosil denince akla gelen ilk bitkilerdendir. Çin ve Japonya'da tapınak ve manastır bahçelerinde yüzyıllardır yetiştirilmiştir; Türkçedeki mabet ağacı adı da bu gelenekten gelir.
Avrupa ginkgoyu, 1690'larda Japonya'da bulunan Alman gezgin ve doğa bilimci Engelbert Kaempfer'in 1712'de yayımlanan Amoenitates Exoticae adlı kitabıyla tanıdı; ginkgo adının da Kaempfer'in Japonca adı aktarırken yaptığı bir yazım farkından doğduğu kabul edilir. Ağaç 18. yüzyılın ortalarında Avrupa bahçelerine getirildi ve Linnaeus 1771'de onu Ginkgo biloba adıyla tanımladı. Alman şair Goethe 1815'te bir ginkgo yaprağını şiirine konu etmiş, bu şiir sonra Batı-Doğu Divanı'nda yayımlanmıştır.
Kültürdeki yeri
Japonya'da ginkgo, kültürün önemli bir simgesidir; Tokyo'nun simgesi ginkgo yaprağıdır ve sonbaharda altın sarısına bürünen ginkgo caddeleri ziyaretçi çeker. 1945'te Hiroşima'daki atom bombasından sonra kentteki bazı ginkgo ağaçlarının yeniden sürgün vermesi, bu ağacı dayanıklılığın ve umudun simgesi yapmıştır. Bu ağaçlar bugün de koruma altındadır.
Kore ve Çin'de yüzlerce yıllık ginkgo ağaçları tapınak avlularında saygıyla korunur. Türkiye'de ginkgo, büyük şehirlerin parklarında, üniversite kampüslerinde ve botanik bahçelerinde yetiştirilir. Altın sarısı sonbahar rengiyle peyzaj mimarlarının sevdiği bir süs ağacıdır. Yaprak biçimi takı, seramik ve kumaş desenlerinde de sık kullanılır.
Mutfakta
Ginkgo yaprağı bir mutfak malzemesi değildir ve yemeklerde kullanılmaz. Aktarlarda satılan kurutulmuş yapraklar kapağı sıkı ambalajda, ışıktan ve nemden uzak, serin bir yerde saklanmalıdır. Yapraklar zamanla rengini ve kokusunu kaybeder; bu nedenle uzun süre bekletilmemelidir.
Japonya, Kore ve Çin mutfaklarında ginkgo tohumunun içi (Japonca ginnan) kavrularak ya da pişirilerek sınırlı miktarda yenir. Tohumun etli dış kabuğu ellere dokunduğunda tahriş edebilir ve kötü kokuludur; bu nedenle toplanırken eldiven kullanılır. Ginkgo tohumu çiğ yenmez ve fazla miktarda tüketildiğinde zehirlenmeye yol açabilir; özellikle çocuklara verilmemelidir. Park ve bahçelerden toplanan tohumların bilinçsizce yenmesinden kaçınılmalıdır.
Sık sorulan sorular
Ginkgo biloba nedir?
Ginkgo biloba, yelpaze biçimli yaprakları olan, yaprak döken, çok uzun ömürlü bir ağaçtır. Türkiye'de mabet ağacı adıyla da bilinir ve süs ağacı olarak yetiştirilir.
Ginkgoya neden yaşayan fosil denir?
Ginkgo cinsinin fosilleri dinozorlar çağından bilinir ve bugünkü yapraklara çok benzer. Akrabalarının tümü yok olmuş, yalnızca bu tür günümüze ulaşmıştır.
Ginkgo nerede yetişir?
Yabani halde yalnızca Çin'in bazı dağlık bölgelerinde kalıntı topluluklar halinde bulunduğu düşünülür. Bugün dünyanın birçok ılıman bölgesinde, Türkiye'de de parklarda ve bahçelerde yetiştirilir.
Ginkgo tohumu yenir mi?
Doğu Asya mutfağında tohumun içi yalnızca pişirilerek ve az miktarda yenir. Tohum çiğ yenmez, fazlası zehirlenmeye yol açabilir ve çocuklara verilmemelidir.
Kaynaklar
Kaempfer, E., Amoenitates Exoticae, Lemgo, 1712. Crane, P., Ginkgo: The Tree That Time Forgot, Yale University Press, 2013. Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press. Royal Botanic Gardens, Kew, Plants of the World Online (POWO).