Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Geven (Astragalus) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Geven fotoğraf 1Geven fotoğraf 2
Fotoğraflar: Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Geven

Astragalus spp. (dikenli, yastık biçimli türler; ör. Astragalus microcephalus Willd., Astragalus gummifer Labill.)

Diğer adları
Geven, keven, kitre geveni, dikenli geven, yastık geven; İngilizce milk-vetch, goat's thorn, tragacanth
Familya
Fabaceae (Baklagiller)
Kullanılan kısım
Bitki bütün olarak yakacak; bazı türlerin gövdesinden sızan zamk (kitre)

Geven, Anadolu bozkırlarında ve dağ yamaçlarında yere yakın, dikenli yastıklar oluşturan Astragalus türlerine verilen ortak addır. Kurak ve rüzgârlı arazilerin en tanıdık bitkilerinden olan geven, eskiden köylerde yakacak olarak toplanmış, bazı türleri ise kitre zamkının kaynağı olmuştur. Bozkır manzarasının ayrılmaz bir parçasıdır.

Botanik özellikleri

Geven adıyla bilinen bitkiler, baklagiller familyasının çok kalabalık Astragalus cinsinin dikenli, yastık biçimli türleridir. Bu türler sık dallanarak yerde yarım küre ya da yastık biçiminde öbekler oluşturur; yaprakların orta ekseni yapraklar döküldükten sonra sertleşip sivri bir dikene dönüşür. Küçük, tüylü yaprakçıklar tüy gibi birleşik yapraklarda dizilir. Çiçekler baklagillere özgü kelebek biçimindedir; türe göre beyaz, krem, pembe ya da mor renkte olur.

Astragalus, Türkiye florasının en kalabalık cinslerinden biridir ve çok sayıda endemik tür içerir. Astragalus microcephalus, İç ve Doğu Anadolu bozkırlarında ve dağ yamaçlarında yaygın bir yastık geven türüdür; Astragalus gummifer ise Anadolu ile Lübnan dağlarında yetişen ve kitre ile anılan türler arasındadır. Gevenler kuraklığa, soğuğa ve otlatmaya dayanıklıdır; derine inen kökleriyle taşlı ve fakir toprakları tutar.

Tarihçe

Gevenlerden elde edilen zamk antik çağlardan beri bilinir. Dioskorides De Materia Medica'da tragakantha adıyla dikenli bir bitkiden ve onun zamkından söz eder; Plinius da Naturalis Historia'da bu zamkı anar. Tragakantha adı Yunanca teke ve diken sözcüklerinden oluşur ve İngilizcedeki goat's thorn adı da bu anlamı sürdürür.

Türkçede geven ya da keven adı, Baytop'un Türkçe Bitki Adları Sözlüğü'nde dikenli Astragalus türleri için kayıtlıdır. Anadolu'da geven, yer adlarına, deyimlere ve türkülere de girmiş, bozkırın sert doğasının simgelerinden biri olmuştur. Kitre zamkı ise yüzyıllar boyunca Anadolu'dan dış ülkelere satılan ürünler arasında yer almıştır.

Kültürdeki yeri

Ağacın az olduğu bozkır köylerinde geven uzun süre en önemli yakacaklardan biri olmuştur. Sonbaharda sökülen ya da kesilen geven yastıkları kurutulup tandır ve ocaklarda yakılırdı; hızlı tutuşan ve harlı yanan bir yakıt olarak bilinir. Bu kullanım bazı yörelerde bitki örtüsünün azalmasına yol açtığından, günümüzde gevenin toprağı tutma ve erozyona karşı koruma açısından değeri daha çok vurgulanmaktadır.

Geven çiçekleri arılar için önemli bir besin kaynağıdır ve Doğu Anadolu'nun yayla ballarında geven çiçeğinin payı büyüktür. Bazı türlerin gövdesinde yapılan çizik ya da yarıklardan sızan zamk kurutularak toplanır ve kitre adıyla bilinir; kitreyle ilgili ayrıntılar ayrı bir kartta anlatılmaktadır. Dikenli yastıklar ayrıca bozkırda küçük hayvanlara ve kuşlara barınak sağlar.

Mutfakta

Geven bitkisinin kendisi mutfakta yiyecek ya da baharat olarak kullanılmaz. Mutfakla bağlantısı dolaylıdır: bazı türlerden elde edilen kitre zamkı geleneksel olarak koyulaştırıcı olarak kullanılır, geven çiçeklerinden arıların yaptığı bal ise sofralarda yer bulur. Kitrenin kullanımı ayrı kartında anlatılmaktadır.

Yakacak ya da süs amacıyla toplanmış kuru geven, nemden uzak, havadar bir yerde saklanmalıdır; dikenleri sert olduğundan kalın eldivenle tutulmalıdır. Doğadan geven sökmek, toprağın açıkta kalmasına ve erozyona neden olabileceğinden yerel kurallara uyulmalı, bitkiyi kökünden sökmekten kaçınılmalıdır.

Sık sorulan sorular

Geven nedir?

Geven, Anadolu bozkırlarında ve dağlarında yerde dikenli yastıklar oluşturan Astragalus türlerine verilen ortak addır. Baklagiller familyasındandır.

Gevenin Latince adı nedir?

Geven tek bir tür değildir; Astragalus cinsinin dikenli, yastık biçimli türleri için kullanılır. Örnek olarak Astragalus microcephalus Willd. ve Astragalus gummifer Labill. sayılabilir.

Geven nerede yetişir?

İç ve Doğu Anadolu başta olmak üzere bozkırlarda, kurak ve taşlık dağ yamaçlarında yetişir. Kuraklığa ve soğuğa çok dayanıklıdır.

Geven ile kitre arasındaki ilişki nedir?

Kitre, bazı geven türlerinin gövdesinden sızan ve kuruyan doğal bir zamktır. Gevenin kendisi bitki, kitre ise ondan elde edilen üründür.

Kaynaklar

Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Cilt 3, Edinburgh University Press, 1970.
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy).
Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy).
Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press.
Kew, Plants of the World Online (POWO), Astragalus.

WhatsApp