Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Çoban Çökerten (Tribulus terrestris) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Çoban Çökerten fotoğraf 1Çoban Çökerten fotoğraf 2Çoban Çökerten fotoğraf 3Çoban Çökerten fotoğraf 4Çoban Çökerten fotoğraf 5
Fotoğraflar: Harry Rose from South West Rocks, Australia, CC BY 2.0 · Le.Loup.Gris, CC BY-SA 3.0 · Juan Carlos Fonseca Mata, CC BY-SA 4.0 · Bill.pix, CC BY-SA 4.0 · Shanmugamp7, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Çoban Çökerten

Tribulus terrestris L.

Diğer adları
Demir dikeni, çökerten, yer dikeni, çobanlar dikeni; İngilizce: puncture vine, caltrop, goathead
Familya
Zygophyllaceae
Kullanılan kısım
Meyve ve toprak üstü kısımlar (kurutulmuş)

Çoban çökerten (Tribulus terrestris L.), yere yayılarak büyüyen, sert dikenli meyveleriyle tanınan tek yıllık bir bitkidir. Sıcak ve kurak bölgelerde yol kenarı ve tarla kıyılarında kendiliğinden yetişir. Halk arasında demir dikeni adıyla da bilinir.

Botanik özellikleri

Tribulus terrestris L., toprağa yayılan, gövdeleri çoğunlukla 10-100 santimetre uzunluğunda olan tek yıllık, nadiren çok yıllık bir otsu bitkidir. Yaprakları çift tüysü bileşik yapıda, küçük yaprakçıklardan oluşur ve ince tüylerle kaplıdır. Çiçekleri küçük, beş taçyapraklı ve parlak sarı renklidir; çiçeklenme yaz boyunca sürer.

Bitkinin en dikkat çeken kısmı meyvesidir. Meyve olgunlaşınca genellikle beş parçaya ayrılır; her parçanın sert, sivri iki büyük dikeni bulunur ve ayakkabı tabanına ya da hayvan tüyüne kolayca batarak yayılır. Tür tropikal ve ılıman bölgelerin geniş bir kısmında doğal ya da yabanileşmiş olarak bulunur. Türkiye'de Ege, Akdeniz, Güneydoğu Anadolu ve İç Anadolu'nun kurak, açık, işlenmiş ya da bozulmuş alanlarında yaygındır.

Tarihçe

Tribulus adı, Latincede "üç uçlu" anlamına gelen ve Roma ordusunda savunma amacıyla yola serpilen demir çivi benzeri düzeneği de belirten bir sözcüğe dayanır. Bitkinin sert dikenli meyveleri bu aletle benzerliği nedeniyle aynı adı almıştır. Antik yazarlar Dioskorides ve Plinius, bitkiyi eserlerinde bu adla ya da benzer adlarla anmışlardır.

Anadolu'da "çökerten" ve "demir dikeni" adları bu meyvelerin sertliğinden gelir. Çoban ve çiftçi kültüründe bitki, yalın ayak yürüyen insanlar ve hayvanlar için bir sakınca olarak bilinir. Bugün tür dünyanın birçok bölgesinde otlak ve ekili alan yabancı otu olarak da kayıtlıdır.

Kültürdeki yeri

Çoban çökerten, kumlu, kurak ve güneşli topraklarda kolay çimlenir; verimsiz toprakta bile hızla yayılır. Tohumları toprakta uzun süre canlı kalabildiği için aynı alanda her yıl yeniden ortaya çıkabilir. Bu nedenle tarım alanlarında yabani ot kontrolü gerektiren bir tür olarak bilinir.

Türkiye'de ticari olarak çoğunlukla doğadan toplanır; olgun meyveler yaz sonu ve sonbaharda sökülerek gölgede kurutulur. Toplama sırasında dikenler nedeniyle eldiven kullanılması gerekir. Kurutulan ürün aktarlarda bütün meyve ya da toz halinde bulunur; yetiştiriciliği ayrıca yapılan bir kültür bitkisi değildir.

Mutfakta

Çoban çökerten mutfakta baharat ya da yemek bitkisi olarak kullanılmaz; bu kartta yer alması botanik ve geleneksel adlandırma açısından bir bilgi vermek içindir. Bitkinin sert dikenleri nedeniyle çıplak elle tutulmamalı, çocukların ve evcil hayvanların erişiminden uzak tutulmalıdır.

Kurutulmuş meyve ve toz halindeki ürün, ışık ve nemden uzak, serin, kuru ve kapalı bir kavanoz ya da paket içinde saklanır. Açılan ambalajın ağzı sıkıca kapatılır; nemlenen ürün küflenebileceğinden kullanılmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Çoban çökerten nedir?

Tribulus terrestris L. adlı, yere yayılan, sivri dikenli meyveleri olan tek yıllık bir bitkidir; demir dikeni adıyla da bilinir.

Çoban çökertenin Latince adı nedir?

Latince adı Tribulus terrestris L.'dir ve Zygophyllaceae familyasındadır.

Nerede yetişir?

Sıcak, kurak, kumlu ve güneşli topraklarda, yol kenarlarında ve tarla kıyılarında kendiliğinden yetişir.

Nasıl saklanır?

Kurutulmuş ürün serin, kuru ve ışık almayan yerde, kapalı kavanozda saklanır.

Kaynaklar

Dioskorides, De Materia Medica
Plinius, Naturalis Historia
Davis, P. H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, TDK, 1994
Mabberley's Plant-Book
Kew, Plants of the World Online (POWO)

WhatsApp