Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Centiyane (Ceytiyane) (Gentiana lutea) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Centiyane (Ceytiyane) fotoğraf 1Centiyane (Ceytiyane) fotoğraf 2Centiyane (Ceytiyane) fotoğraf 3Centiyane (Ceytiyane) fotoğraf 4Centiyane (Ceytiyane) fotoğraf 5
Fotoğraflar: B.navez, CC BY-SA 3.0 · Krzysztof Golik, CC BY-SA 4.0 · Jose Angel Urquia Goitia, CC BY-SA 4.0 · Sukkoria, CC BY-SA 4.0 · Robert Flogaus-Faust, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Centiyane (Ceytiyane)

Gentiana lutea L.

Diğer adları
Centiyane, sarı centiyane, centiyana, ceytiyane, acı kök; İngilizce yellow gentian, bitterroot
Familya
Gentianaceae (Centiyanagiller)
Kullanılan kısım
Kalın kök ve köksap (kurutulmuş)

Sarı centiyane, Avrupa ve Anadolu dağlarının yüksek otlaklarında yetişen, boylu ve sarı çiçekli çok yıllık bir bitkidir. Kalın kökü son derece acıdır ve likör ile aperitiflerin aromasında yüzyıllardır kullanılır. Büyük kantaronla karıştırılmaması gerekir; ikisi farklı bitkilerdir.

Botanik özellikleri

Gentiana lutea, 1-1,5 metreye kadar boylanabilen, çok yıllık ve gösterişli bir bitkidir. Yaprakları büyük, karşılıklı, elips biçiminde ve belirgin damarlıdır. Altın sarısı çiçekleri, gövde boyunca birkaç halka hâlinde yaprak koltuklarında toplanır ve yaz ortasında açar. Kalın, derinlere inen kök, bitkinin en önemli kısmıdır ve sarımsı kahverengidir.

Bitki yüksek dağ çayırlarında, kireçli ve nemli topraklarda doğal olarak yetişir. Alpler, Pireneler, Balkanlar ve Anadolu'nun kuzey ve doğusundaki yüksek dağlarda görülür. Yavaş büyür ve çiçek açması için yıllar gerekir. Pek çok ülkede doğadan sökülmesi kısıtlanmış, korunan bir türdür.

Tarihçe

Bitkinin adı, Plinius'un Naturalis Historia'sına göre eski Illyria kralı Gentius'tan gelir. Dioskorides De Materia Medica'da gentiane adıyla bu bitkiden söz eder. Kral Gentius'un bu bitkiyi keşfettiği anlatısı uzun yüzyıllar boyunca Avrupalı yazarlarca tekrarlanmıştır.

Orta Çağ'dan itibaren Alp çevresi köylerinde kök kazılarak kurutulmuş, kurutulmuş kök likör ve bitter aromalı içkilerin yapımında kullanılmıştır. Fransa'nın Auvergne bölgesinde Salers, Suze gibi centiyane aromalı aperitifler bugün de bilinir. Yüksek dağ köylerinde bu işle uğraşan kök toplayıcıları, eski bir geleneğin sürdürücüleridir.

Kültürdeki yeri

Alp köylerinde centiyane kazıcılığı, yaz aylarında yapılan bir dağ işidir; kökler dikkatle sökülür, yıkanır, dilimlenir ve kurutulur. Bu uğraş, Fransa, İsviçre ve Balkanlar'da bölgesel kimliğin bir parçası sayılır. Kök, likör ve aperitif yapımının yanı sıra, Alp mutfağında yerel içkilerin tanınmış aroma maddesidir.

Anadolu'da centiyane adı bazı aktarlarda ve bitki sözlüklerinde yer alır. Ancak bitki, Türkiye'de yalnız yüksek dağlarda sınırlı olarak bulunduğundan yaygın bir halk bitkisi değildir. Yakın akrabası olan küçük centiyaneler ise Anadolu dağlarının çiçekleri arasında ayrı bir yere sahiptir.

ÖNEMLİ UYARI: Sarı centiyane, vejetatif döneminde zehirli bir bitki olan Veratrum album (akgünlük/ çiriş) ile karıştırılabilir. Doğadan toplanan bitkiler yalnızca uzman bilgisiyle ayırt edilmeli ve bilinmeyen bitki kesinlikle yenmemelidir.

Mutfakta

Centiyane mutfakta yemek malzemesi olarak değil, çok acı tadı nedeniyle likör, bitter ve aperitif aromasında kullanılır. Kurutulmuş kök küçük dilimler hâlinde satılır; bu hâlde kullanılması için kendi başına tüketilmez, uzmanlarca hazırlanmış formlarda ve belirli oranlarda alkollü içkilere aroma verir. Tadı o kadar keskindir ki çok seyreltik miktarlar bile belirgindir.

Kurutulmuş kök, hava almayan kavanozda, serin, kuru ve karanlık bir yerde saklanır. Nem çekmesi hâlinde küflenebilir. Doğadan sökülen centiyane bazı ülkelerde yasal izne tabidir; bu nedenle yalnızca yasal kaynaklardan satın alınmalıdır.

Sık sorulan sorular

Centiyane nedir?

Centiyane, Gentiana lutea adlı, yüksek dağlarda yetişen, sarı çiçekli ve çok acı kökü olan çok yıllık bir bitkidir. Likör ve bitter içeceklerin aroması olarak bilinir.

Centiyane ile büyük kantaron aynı mıdır?

Hayır. Büyük kantaron farklı bir bitki grubundandır ve botanik olarak ilgisizdir. Centiyane Gentianaceae ailesindendir, kantaron ise başka familyalardan gelen farklı bitkilerdir.

Centiyane nerede yetişir?

Alpler, Pireneler, Balkanlar ve Anadolu'nun yüksek dağ çayırlarında, kireçli ve nemli toprakta yetişir. Pek çok ülkede korunan bir türdür.

Centiyane nasıl saklanır?

Kurutulmuş kök kapalı cam kavanozda, serin, kuru ve ışıksız bir yerde saklanır.

Kaynaklar

Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy).
Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy).
Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press.
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931.

WhatsApp