Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Buğday (Triticum aestivum) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Buğday fotoğraf 1Buğday fotoğraf 2Buğday fotoğraf 3Buğday fotoğraf 4
Fotoğraflar: Jasper Shide, CC0 · Stefan.lefnaer, CC BY-SA 4.0 · Cephas, CC BY-SA 4.0 · Matt Lavin from Bozeman, Montana, USA, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Buğday

Triticum aestivum L. (ayrıca Triticum durum Desf. = T. turgidum subsp. durum)

Diğer adları
Buğday, ekmeklik buğday, makarnalık buğday (durum); İngilizce wheat
Familya
Poaceae (Buğdaygiller)
Kullanılan kısım
Tane (kabuğu ayıklanmış ya da öğütülmüş)

Buğday, insanlığın en eski ekilen tahıllarından biridir; ekmeğin, bulgurun, yarmanın ve aşurenin hammaddesidir. Anadolu ve Bereketli Hilal, buğdayın evcilleştiği ana yurt olarak bilinir. Ekmeklik buğday Triticum aestivum, makarnalık buğday ise Triticum durum adıyla tanınır.

Botanik özellikleri

Triticum aestivum, 60-120 santim boylanan, tek yıllık bir buğdaygil otudur. Gövdesi boğumlu ve içi boştur, yapraklar uzun ve dardır. Çiçekler başak denen bir salkımda toplanır; her başakçıkta birkaç tane gelişir. Tane, kabuklu bir yapı içinde olgunlaşır ve harman edilerek ayrılır. Makarnalık buğday T. durum ise daha sert, kehribar renkli taneleriyle ayrılır.

Buğday sonbaharda ya da ilkbaharda ekilir ve yaz başında hasat edilir. Serin ve ılıman iklimde, derin ve verimli topraklarda yetişir. Türkiye'de İç Anadolu, Trakya ve Güneydoğu Anadolu'nun geniş ovaları tahıl tarımının ana bölgeleridir.

Tarihçe

Buğdayın evcilleşmesi, yaklaşık on bin yıl önce Bereketli Hilal bölgesinde başlamıştır. Günümüz Türkiye'sinin güneydoğusunda yer alan Karacadağ çevresi, yabani siyez (einkorn) buğdayının evcilleşme merkezlerinden biri olarak gösterilir. Göbeklitepe çevresinde ise yerleşik tarım öncesi toplayıcı toplulukların yabani tahıllarla ilişkisi arkeolojik araştırmaların konusudur; bu ilişkinin ayrıntıları hâlâ tartışılmaktadır.

İlk çiftçiler siyez ve kavuzlu buğday (emmer) ekmiş, zamanla çıplak taneli ve ekmeklik çeşitler gelişmiştir. Plinius, Naturalis Historia'da Roma dönemi tahıllarını ve buğday çeşitlerini ayrıntılı olarak sayar. Hititler, Frigler ve Romalılar Anadolu'da tahıl tarımını sürdürmüş, bu topraklar uzun yüzyıllar boyunca imparatorlukların ambarı olmuştur.

Kültürdeki yeri

Anadolu kültüründe buğday ekmeğin ve bereketin simgesidir. Bulgur, yarma, irmik, makarna, tarhana ve erişte gibi birçok geleneksel yiyeceğin kaynağıdır. Yazın harman, tandırda pişirilen ekmek ve köy fırınları, Türk kırsal yaşamının çekirdeğini oluşturur.

Aşure geleneği buğdayın kültürdeki yerini en iyi gösteren örneklerdendir. Haşlanmış buğday tanelerine fasulye, nohut, kuru meyveler ve cevizler eklenerek yapılan bu tatlı, komşulara dağıtılan paylaşım yemeğidir. Kimi yörelerde ise yeni yıl ya da doğum gibi özel günlerde buğday sembolik olarak çimlendirilir.

Mutfakta

Buğday mutfakta un olarak ekmek, börek, mantı, makarna ve hamur işlerine; kırılmış hâliyle bulgur, yarma ve irmiğe dönüşür. Bütün tane olarak aşure, keşkek ve çorbalarda kullanılır. Yarma, haşlanıp etli yemeklerde ve pilavlarda tercih edilir. Keşkek ise buğdayın dövülerek et ve su ile uzun süre pişirilmesiyle yapılır.

Buğday, un ya da bulgur olarak serin, kuru ve ışıksız bir yerde, hava geçirmeyen bir kapta saklanır. Nemli ortamda küf ve böcek bulaşabilir. Bütün tane olarak daha uzun süre bozulmadan durur; unlar ise taneden daha çabuk bayatlar.

Sık sorulan sorular

Buğday nedir?

Buğday, buğdaygiller ailesinden, tanesi ekmek, bulgur ve makarna gibi gıdalarda kullanılan en eski tahıllardan biridir.

Buğdayın Latince adı nedir?

Ekmeklik buğdayın Latince adı Triticum aestivum L.'dir. Makarnalık buğday ise Triticum durum olarak bilinir.

Buğday nerede yetişir?

Serin ve ılıman iklimlerde, derin ve verimli topraklarda yetişir. Türkiye'de İç Anadolu, Trakya ve Güneydoğu Anadolu ana yetişme bölgeleridir.

Buğday nasıl saklanır?

Buğday ya da bulgur, nemden ve ışıktan uzak, hava geçirmeyen bir kapta serin yerde saklanır.

Kaynaklar

Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy).
Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press.
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press.
FAO, Wheat üzerine genel yayınlar.

WhatsApp