Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Rubus fruticosus L. (tür kompleksi); Türkiye'de ayrıca Rubus sanctus Schreb.
Diğer adları
Böğürtlen, yaban böğürtleni, çalı böğürtleni
Familya
Rosaceae (Gülgiller)
Kullanılan kısım
Yaprak (kurutulmuş) ve meyve
Böğürtlen, yol kenarlarının, dere boylarının ve orman açıklıklarının dikenli ama cömert çalısıdır. Mor-siyah meyveleri yaz sonunda parmakları boyar; yaprakları ise kurutularak bitki çayı olarak saklanır. Yüzlerce yerel formu olan bu çalı, botanikçileri bile uğraştıran bir tür kompleksidir.
Botanik özellikleri
Böğürtlen, kamçı gibi uzayan, kavisli ve çengelli dikenlerle donanmış, yarı sarılıcı bir çalıdır. İlk yıl sürgünleri yeşil ve yapraklıdır, ikinci yıl yan dallar çiçek ve meyve verir. Yapraklar bileşiktir ve çoğu zaman üç ya da beş yaprakçıktan oluşur; yaprak sapı ve alt yüzdeki orta nervür dikenlidir. Üst yüz koyu yeşil ve parlak, alt yüz ise soluk renklidir.
Beyaz ya da pembe çiçekleri mayıs-temmuz aylarında açar. Meyve, ahududuya benzeyen ancak koyu mor-siyah renkli, parlak, çok taneli bir bileşik meyvedir ve ağustos-eylülde olgunlaşır. Rubus fruticosus, kendi içinde yüzlerce küçük tür içeren karmaşık bir gruptur. Böğürtlen, Türkiye'nin hemen her bölgesinde, özellikle nemli yamaçlarda, dere kenarlarında, yol ve tarla sınırlarında bol miktarda bulunur.
Tarihçe
Böğürtlen, insanın en eski yabani meyveleri arasındadır; arkeolojik kazılarda çok eski yerleşimlerde böğürtlen çekirdeklerine rastlandığı anlatılır. Dioskorides, batos adıyla dikenli böğürtlen çalısını tanıtır; Plinius de Rubus çalılarını anar. Latince rubus kızıl demektir ve meyvenin rengine gönderme yapar.
Türkçede böğürtlen sözü Baytop'un sözlüğünde yer alan yaygın bir addır. Adın bir yaklaşımla böğür kısmıyla ilişkisi olabileceği söylense de kesin bir etimoloji verilmez. Grieve'in A Modern Herbal adlı eseri, böğürtlen yaprak ve köklerinin eski Avrupa halk geleneğindeki yerini kayda geçirir.
Kültürdeki yeri
Anadolu'da böğürtlen toplamak yaz sonunun çocukluk anılarından biridir: ellerin ve ağızların moraran rengi, dikenlere takılan kollar, kovalarla eve taşınan meyveler. Yaş geleneklerde ve sözlü kültürde böğürtlen çalısı, dikenli ama tatlı sonuçlar veren şeylerin benzetmesi olarak kullanılır; ayrıca eşek böğürtleni gibi adlarla da anılır.
Çalının sağlam, esnek ve dikenli sürgünleri bazı yörelerde çit örmekte kullanılmıştır. Meyvenin koyu moru, yünlerin doğal boyanmasında da denenen bir renk kaynağıdır, ancak bu renkler çabuk solabilir. Köy bahçelerinde böğürtlen pekmezi ve reçeli, kışlık hazırlıkların vazgeçilmezlerindendir.
Mutfakta
Böğürtlen yaprağı, genç ve temiz yeşil iken mayıs-haziran aylarında toplanır. Dikenli saplardan ayrılarak yıkanmadan gölgede serilip kurutulur. Kırılgan hale gelince elle ufalanıp cam kavanozda saklanır. Bazı yörelerde kurutmadan önce yaprakların hafifçe ezilip birkaç gün bekletildiği, kokunun böylece değiştiği anlatılır.
Kurutulmuş yaprak, bir tatlı kaşığı kaynamış suda on dakika demlenerek bitki çayı olarak içilir; tadı hafif buruk, otsu ve meyvemsi bir kokuya sahiptir. Meyvesi ise taze yenmenin yanında reçel, marmelat, pekmez, şurup, komposto ve dondurma sosu olarak değerlendirilir.
Sık sorulan sorular
Böğürtlen yaprağı çayı nasıl yapılır?
Bir tatlı kaşığı kurutulmuş yaprak kaynamış suya konur, on dakika demlenir ve süzülür. Bal ya da limonla servis edilebilir.
Böğürtlen yaprağı ne zaman toplanır?
Genç, temiz ve parlak yeşil yapraklar mayıs-haziran aylarında, yağmursuz bir günde toplanır.
Böğürtlen yaprağı nasıl kurutulur?
Yapraklar gölgede, havadar bir yerde ince tabaka halinde serilir ve kırılgan olana kadar bekletilir.
Böğürtlen ile ahududu aynı bitki midir?
Hayır. İkisi de Rubus cinsindendir, ancak böğürtlenin meyvesi koyu mor-siyah ve sürgünleri daha dikenli, ahududunun meyvesi ise kırmızıdır ve yaprağının alt yüzü gümüşi tüylüdür.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy). Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy). Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931. Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, 3. baskı, Cambridge University Press, 2008.