Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Badem (Prunus dulcis) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Badem fotoğraf 1Badem fotoğraf 2Badem fotoğraf 3Badem fotoğraf 4
Fotoğraflar: Ivar Leidus, CC BY-SA 4.0 · Balles2601, CC BY-SA 4.0 · Davidbena, CC BY-SA 4.0 · Kritzolina, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Badem

Prunus dulcis (Mill.) D.A.Webb (syn. Prunus amygdalus Batsch, Amygdalus communis L.)

Diğer adları
Tatlı badem, acı badem (var. amara); İng. almond
Familya
Rosaceae (Gülgiller)
Kullanılan kısım
Tohum içi (çekirdek içi)

Badem (Prunus dulcis), gülgiller ailesinden, Orta Asya kökenli, ilkbaharın en erken çiçek açan ağaçlarından biridir. Yenen kısmı, sert kabuğun içindeki tohum içidir. Tatlı bademler mutfakta ve tatlıcılıkta kullanılır; acı badem ise çiğ yenmez, zehirlidir.

Botanik özellikleri

Prunus dulcis, 4-10 metre boylanan, yaprak döken küçük bir ağaçtır. Çiçekleri, yapraklardan önce, şubat-mart aylarında açar; beyazdan açık pembeye değişen beş taç yapraklı çiçekler dalları baştan başa kaplar. Yapraklar uzun, ince, uçları sivri ve kenarı ince dişlidir.

Meyve, botanik olarak çekirdekli bir meyvedir; dışta yeşil, tüylü ve olgunlaşınca kuruyup çatlayan bir et tabakası, içinde sert bir kabuk ve onun içinde yenen tohum bulunur. Bademin iki ana biçimi vardır: tatlı badem ve acı badem (Prunus dulcis var. amara). Acı bademde amigdalin adlı bileşik bulunur; çiğ ya da işlenmeden yenmesi tehlikelidir. Bu yüzden acı badem çiğ tüketilmez; yalnızca ısıl işlemle uygun biçimde işlenmiş olarak, uzman bilgisiyle kullanılır.

Tarihçe

Badem, Orta Asya'nın dağlık bölgelerinde, Türkistan ve Tyan-Şan çevresinde doğal olarak yetiştiği düşünülen, insanlarca çok eski çağlardan beri yetiştirilen bir ağaçtır. Mısır'da Tutankhamun'un mezarında badem bulunmuştur. Antik Yunan ve Roma kaynakları, Dioskorides ve Plinius dahil, bademi ve acı bademi tanır.

Eski Ahit'te Harun'un değneğinin badem çiçeği açtığı anlatılır. Badem ağacı Akdeniz çevresinde, Ege ve Güney Anadolu'dan İspanya'ya kadar yaygın bir meyve ağacı haline gelmiş ve Roma döneminden itibaren ticarete konu olmuştur. Bugün en çok Kaliforniya, İspanya ve Akdeniz ülkelerinde, Türkiye'de ise Güneydoğu, Akdeniz ve Ege bölgelerinde yetiştirilir.

Kültürdeki yeri

Badem çiçekleri baharın en erken müjdecileri arasında sayılır; Van Gogh'un Çiçek Açmış Badem Ağacı tablosu bu kültürel yerin en bilinen sanat örneklerinden biridir. Türkçede badem şeklinde gözler ve badem şeker gibi deyimler ve adlar, bitkinin gündelik dile işlediğini gösterir. Düğün ve bayramlarda badem şekeri geleneksel olarak ikram edilir.

Anadolu mutfağında ve Osmanlı saray mutfağında badem, tatlı ve aşure gibi geleneksel yemeklerin vazgeçilmez malzemesi olmuştur. Ağaçlar yıllarca meyve verir; ancak ilkbahar geç donları çiçeklenmeye ve verime zarar verebilir.

Mutfakta

Tatlı badem, kabuklu ya da kabuksuz, çiğ ya da kavrulmuş olarak tüketilir. Doğranmış ya da toz halde pasta, kurabiye, baklava, aşure, keşkül ve badem ezmesinde kullanılır. Badem sütü ve badem yağı da mutfakta bilinen ürünlerdir. Acı badem ise çiğ yenmez; bu nedenle satılan ürünün tatlı badem olduğundan emin olunmalıdır.

Kabuklu badem serin, kuru ve havadar bir yerde aylarca saklanabilir. Kabuksuz, doğranmış ya da toz badem ise hava almayan bir kapta, tercihen buzdolabında tutulmalıdır; çünkü içerdiği yağ oranı yüksek olduğu için zamanla acılaşabilir. Nem ve sıcaklıktan uzak tutulmalıdır.

Sık sorulan sorular

Badem nedir?

Badem (Prunus dulcis), gülgiller ailesinden, Orta Asya kökenli bir ağaçtır; yenen kısmı, sert kabuğun içindeki tohum içidir.

Latince adı nedir?

Latince adı Prunus dulcis (Mill.) D.A.Webb'dir; eski kaynaklarda Prunus amygdalus ya da Amygdalus communis adlarıyla da geçer.

Tatlı badem ile acı badem arasındaki fark nedir?

Tatlı bademde acı veren amigdalin yok denecek kadar azdır ve çiğ tüketilir. Acı badem (var. amara) çiğ yenmez, zehirlidir; işlenmeden tüketilmemelidir.

Nasıl saklanır?

Kabuklu badem serin ve kuru yerde saklanır; kabuksuz badem hava almayan kapta, buzdolabında tutulur.

Kaynaklar

Dioskorides, De Materia Medica
Plinius, Naturalis Historia
Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994
Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press
FAO, FAOSTAT üretim verileri
Kew Science, Plants of the World Online (POWO)

WhatsApp