Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Ayçiçeği (Helianthus annuus) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Ayçiçeği fotoğraf 1Ayçiçeği fotoğraf 2Ayçiçeği fotoğraf 3Ayçiçeği fotoğraf 4Ayçiçeği fotoğraf 5
Fotoğraflar: Salil Kumar Mukherjee, CC BY-SA 4.0 · Adarsh Patel, CC BY-SA 4.0 · Vengolis, CC BY-SA 4.0 · Jebulon, Public domain · Petar Milošević, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ayçiçeği

Helianthus annuus L.

Diğer adları
Günebakan, gündöndü; İng. sunflower, common sunflower
Familya
Asteraceae (Papatyagiller)
Kullanılan kısım
Tohum (çekirdek) ve tohumdan elde edilen yağ

Ayçiçeği (Helianthus annuus), Kuzey Amerika kökenli, büyük sarı çiçek başlarıyla tanınan tek yıllık bir bitkidir. Tohumları çerez olarak yenir, ayrıca ayçiçeği yağı olarak değerlendirilir. Türkiye'de özellikle Trakya ve Marmara bölgesinde geniş alanlarda yetiştirilir.

Botanik özellikleri

Helianthus annuus, papatyagiller ailesinden, 1-3 metre ya da daha fazla boylanabilen, dik gövdeli, tüylü ve geniş yapraklı tek yıllık bir bitkidir. Büyük çiçek başı aslında yüzlerce küçük çiçekten oluşan bir kapitulumdur; dışta dilimsi sarı çiçekler, ortada tohumlara dönüşecek olan boru biçimli çiçekler yer alır. Tohumlar, çiçek başında Fibonacci dizisini andıran spiral düzenlerde dizilir.

Genç bitkilerin tomurcukları gün boyunca güneşi izler; olgunlaşan çiçek başları ise genellikle doğuya bakar sabitlenir. Cins adı Yunanca helios (güneş) ve anthos (çiçek) sözcüklerinden gelir. Tohumlar siyah ya da çizgili kabukludur; yağ üretimi için yağ oranı yüksek, çerezlik için iri ve çizgili tipler tercih edilir.

Tarihçe

Ayçiçeği, Kuzey Amerika'nın doğu bölgelerinde yerli halklarca yaklaşık beş bin yıl önce evcilleştirilmiş en eski kültür bitkilerinden biri olarak kabul edilir. İspanyol kaşifler bitkiyi 16. yüzyılda Avrupa'ya getirdi; başlangıçta bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirildi. Daha sonra özellikle Rusya'da yağ bitkisi olarak seçilip geliştirildi ve 19. yüzyılda tarla bitkisi haline geldi.

Ayçiçeği sanat tarihinde de önemli bir yer tutar; Vincent van Gogh'un 1880'lerin sonunda yaptığı Ayçiçekleri serisi dünyaca bilinir. Osmanlı topraklarına ve Balkanlara yayılması 18-19. yüzyılda gerçekleşmiş, Trakya bugün Türkiye'nin başlıca ayçiçeği üretim bölgesi olmuştur.

Kültürdeki yeri

Türkiye'de ayçiçeği hem tarla bitkisi hem de gündelik hayatın bir parçasıdır. Çekirdek çıtlatmak, maçlarda, sinema ve çay saatlerinde yaygın bir alışkanlıktır. Haziran-temmuz aylarında Trakya'da sarı çiçek tarlaları, bölgenin en bilinen manzaralarından biridir.

Tarlada olgunlaşan başlar kurutulup hasat edilir, tohumlar kabuklu çerez olarak ya da presten geçirilerek yağ olarak değerlendirilir. Küspe hayvan yemi olarak kullanılır. Süs amaçlı cüce ve çok renkli çeşitleri de bahçelerde yetiştirilir.

Mutfakta

Ayçiçeği çekirdeği kavrulup tuzlanarak çerez olarak yenir; kabuğu soyulmuş iç çekirdek ekmek, börek ve salatalarda, granola ve kek tariflerinde kullanılır. Ayçiçeği yağı, Türk mutfağında en çok kullanılan sıvı yağlardan biridir. Ayçiçeği helvası da bazı yörelerde bilinen bir tatlıdır.

Çekirdek serin, kuru ve havadar bir yerde, ağzı kapalı kapta saklanır; nem ve sıcak ortam çekirdeğin küflenmesine ve kokması ile acılaşmasına yol açar. İç çekirdek buzdolabında daha uzun süre bozulmadan durur. Ayçiçeği yağı ışıktan ve sıcaktan uzakta, kapağı kapalı koyu renkli şişede saklanmalıdır.

Sık sorulan sorular

Ayçiçeği nedir?

Ayçiçeği, papatyagiller ailesinden, tohumları çerez ve yağ için kullanılan, tek yıllık, iri sarı çiçekli bir bitkidir.

Latince adı nedir?

Latince adı Helianthus annuus L. şeklindedir; helios güneş, anthos çiçek demektir.

Nerede yetişir?

Kuzey Amerika kökenlidir; bugün dünyanın ılıman bölgelerinde yetiştirilir. Türkiye'de Trakya, Marmara ve İç Anadolu'da geniş alanlarda ekilir.

Nasıl saklanır?

Çekirdek serin, kuru ve ağzı kapalı kapta saklanır; yağ ise ışıktan ve sıcaktan uzakta, kapalı şişede tutulur.

Kaynaklar

Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press
FAO, FAOSTAT üretim verileri
Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994
Kew Science, Plants of the World Online (POWO)

WhatsApp